Quis leget haec?

Circumitus

2010-11-06T11:25:00.000+01:00

Vanwege problemen bij het uploaden en bewerken van deze site (Ivanhoe is echt al gelezen hoor) ben ik genoodzaakt de zaak in een andere omgeving voort te zetten. Daarom een omleiding. Die omgeving is nog "under construction" maar zeer wel leesbaar.

U vindt het nieuwe blog hier.

De berichten zullen onverminderd blijven verschijnen na het voltooien van een boek of na het luchten van mijn hart.

Witte tijger

2010-10-30T16:48:00.003+02:00

Ik had goede recensies gelezen over De Witte Tijger van Aravind Adiga dus ik was benieuwd naar dit boek. Omdat ik een paar keer in India ben geweest was dat reden te meer om het te lezen.

Als je het kort opschrijft lijkt het een onwaarschijnlijk verhaal; Een witte tijger doet zijn relaas over het uitbreken uit de hanenren aan de Chinese premier, Wen Jiabao.

Het valt goed uit te leggen.

Als blijkt dat de Chinese premier Wen Jiabao naar Bangalore komt om te praten met Indiase ondernemers, schrijft de Witte Tijger van Bangalore zijn verhaal aan de premier. Hoe hij opklom van bediende en chauffeur tot een succesvol ondernemer.

Die Witte Tijger is Balram Halwai, een jongen die opgroeit in een dorp in de binnenlanden van India. Als hij indruk maakt op een onderwijsinspecteur krijgt hij deze bijnaam. Hij wordt de tweede chauffeur van Ashok en zijn vrouw Pinky Madam. Ashok is de uit Amerika teruggekomen zoon van één van de landeigenaren in het dorp.

Deze baan bezorgt hem een uniform en dus aanzien in het dorp. Hij verwerft zelfs de status van eerste chauffeur als hij erachter komt dat zijn rivaal moslim is. Dat wil de baas niet en hiermee is hij chantabel. Uiteindelijk nemen ze Balram als chauffeur en bediende mee naar de hoofdstad, New Delhi.

Hier moet Balram zich schikken naar de wensen en grillen van zijn bazen. Ashok is goed voor hem, maar als zijn vrouw in een dronken bui iemand dood rijdt, wordt Balram gedwongen een schuldbekentenis te tekenen. Hij doet het, hij kan niet anders. Hij zit in de Hanenren:

Het beste wat dit land in de tienduizend jaar van zijn geschiedenis heeft opgeleverd is de Hanenren…Honderden bleke kippen en bontgekleurde hanen zitten opeengepropt in kooien van kippengaas, zo dicht samengepakt als wormen in een buik, ze pikken elkaar en schijten elkaar onder, ze worstelen om een beetje ademruimte…De hanen in de ren ruiken het bloed van boven..Ze weten dat ze hierna aan de beurt zijn. Ze komen niet in opstand…Precies hetzelfde gebeurt bij de menselijke wezens in dit land…

Hij legt uit dat een Indiase bediende met een grote som geld op pad gestuurd kan worden, zonder dat hij dit zal stelen. Niet omdat ze zo eerlijk zijn, maar omdat ze in de ren zitten. Ontsnap je uit die ren, dan heeft dat invloed op de rest van je familie. Die lever je niet over aan de toorn van je baas. Zo is de bediende gedwongen tot eeuwigdurende dienstbaarheid.

Zo niet Balram. Het wordt al vroeg duidelijk dat hij een moordenaar is. In zijn nachtelijke berichten aan de Chinese premier licht hij toe hoe hij uit de Hanenren is ontsnapt en wat het hem heeft gebracht:

Ik ben nu een van degenen die niet gepakt kunnen worden in India. Op zulke momenten kijk ik op naar mijn kroonluchter en dan wil ik alleen maar mijn handen in de lucht gooien en zo luid brullen dat mijn stem door de telefoons in de callcenterruimten helemaal tot de mensen in Amerika doordringt: Ik heb het gemaakt! Ik ben uit de ren gebroken!

Het is een boek om in één adem uit te lezen. De verslagvorm leest erg prettig, de stijl is helder en ik vond het heerlijk om weer even terug te zijn in India. Het boek heeft overigens The Man Booker Prize 2008 gewonnen en daar heb ik niets tegen in te brengen.

Tikkop

2010-10-29T12:51:00.005+02:00

Adriaan van Dis en Zuid-Afrika zijn met elkaar verbonden. Zijn recente uitzendingen over zijn reizen in dat land maakten mij nieuwsgierig naar zijn laatste roman Tikkop.

Na jaren keert Mulder terug naar het vissersdorpje waar Donald, inmiddels arts, is blijven wonen. Mulder neemt zijn intrek in een klein huisje, tussen de bevolking. Dat valt hem niet mee, de omgeving is armoedig:

Het pad versmalde en daalde, links en rechts lagen opgehoopte netten, slierten zeewier, landbouwplastic, lege flessen. Alsof de zee zijn vuil tot ver in het dorp had uitgebraakt. De huizen voelden klam. Hij hoorde gestommel achter gesloten luiken, tetterende radio’s, huilende baby’s. Hier en daar moest hij over brakke plassen springen. Het rook naar stront en pis…Hoe langer hij liep, hoe meer hij zag verkrotten…Een vrouw stond verdwaasd voor een open raam, haar baby lag onbeschermd in de zon. Een jongeman waggelde naar buiten, van het donker in het licht, druk in gesprek met zichzelf. Mulder was te ver gegaan, hij keek bij de armoe binnen en zag dingen die hij niet had mogen zien.

Hij is niet gewenst. Jeugd loopt rond met prikstokken, altijd klaar om banden lek te steken. Zijn laptop bewaart hij in de wasmachine, tegen diefstal. Hij probeert wat contact te maken met zijn buren, maar het verloopt stroef.

Donald, de arts, woont in en groter huis, samen met zijn Franse echtgenote. Zij heeft het wel gezien, Donald zal moeten kiezen tussen haar en Zuid-Afrika. Donald wil blijven, maar ook hij heeft het moeilijk en wordt niet geaccepteerd. Zijn banden worden lek gestoken, deursloten worden met hars gevuld en stenen vliegen door de ruiten. Samen proberen ze herinneringen terug te halen en reizen ze langs de paden van vroeger, onherkenbaar veranderd. Mulder, de zoekende verbeteraar en Donald, zoon van een grote meneer tijdens de Apartheid.

Ze ontmoeten Charmein en haar zoon Hendrik. Charmein is een hoer en haar zoon een tikkop, verslaafd aan tik, de lokale speed. Ze nemen uiteindelijk Hendrik onder hun hoede en proberen hem te laten afkicken. Dat valt ze niet mee en het leidt tot spanningen tussen Mulder en Donald.

Van Dis heeft een prachtig boek geschreven. Het gaat over het land en zijn geschiedenis, het gaat over de vriendschap tussen twee kameraden die zoeken wat er nog over is van die vriendschap. Het gaat over de huidige, soms uitzichtloze situatie van de vissers met de dwingende quota die ze opgelegd krijgen en het gaat over de liefde voor de taal. Van Dis laat Donald uitleggen:

Kijk, hier is mijn taal ontstaan: een basterttaal, gevoed door slaaf en boer. Geen taal kon de schoonheid en pijn zo raak benoemen. ‘Ik kan niet zonder,’zei Donald ernstig. ‘Daarom het ek teruggekom, na die bron, na die Kaap, waar ek my ore laat wandel.’

Het verhaal over het verblijf in het vissersdorp, de uitstapjes en discussies tussen Mulder en Donald worden afgewisseld met herinneringen uit het verleden. Uiteindelijk is de ontferming over Hendrik, de verslaafde zoon van Charmein, de proeve die veel goed moet maken. Het is geen afgerond verhaal, het is een lange overpeinzing over Zuid-Afrika, opgetekend in een mooie stijl door Van Dis. Zijn foto op de achterkant geeft het voor mij mooi weer.

Barcelona

2010-10-24T19:11:00.005+02:00

Ik laat mij wel eens verleiden tot een hype, dus kocht ik toch De schaduw van de wind van Carlos Ruiz Zafón. Ik heb geen spijt.

Het is het verhaal van Daniel Sempere, zoon van een boekhandelaar in het Barcelona van begin en midden vorige eeuw.

Hij wordt door zijn vader meegenomen naar het Kerkhof der Vergeten Boeken (alleen hierom al vond ik dat ik het boek moest lezen). Hij mag er een boek uitkiezen waar hij zijn leven lang op moet passen. Hij kiest het boek De schaduw van de wind van Julián Carax. Het blijkt het laatste exemplaar te zijn van dit boek en dat intrigeert Daniel. Hij gaat op onderzoek uit.

Dat onderzoek brengt hem in een maalstroom van gebeurtenissen. Hij wordt aangesproken door een vreemdeling die het boek koste wat kost in zijn bezit wil hebben. Niet om het boek te lezen, om het te verbranden. Daniel komt erachter dat het magazijn van de uitgeverij van Carax is afgebrand. De secretaresse van de uitgeverij, Nuria Montfort, blijkt de dochter van de bewaarder van het Kerkhof der Vergeten Boeken en zij heeft het exemplaar van Daniel gered. Zij is verliefd op Carax, terwijl Carax alleen oog heeft voor Penélope, het meisje dat hij noodgedwongen heeft moeten achter laten in Barcelona nadat ze door haar vader werden betrapt. Hij vluchtte zonder haar naar Parijs om later terug te keren naar Barcelona, op zoek naar zijn geliefde.

Door het verhaal beweegt zich de sinistere figuur van inspecteur Fumero. Hij is gewetenloos op jacht naar Carax en een climax tussen deze twee lijkt onvermijdelijk. Daniel wordt bijgestaan door een zwerver die hij van de straat redt door hem een baan in zijn vaders boekhandel aan te bieden. Deze Fermín Romero de Torres heeft ook zijn verleden met Fumero maar blijkt een onmisbare hulp voor Daniel in zijn zoektocht naar Carax.

Waar Carax met hart en ziel gebonden is aan Penélope, zo heeft Daniel zijn hart verloren aan Beatriz, de zus van zijn beste vriend. Hij vertelt Bea het verhaal van zijn zoektocht:

Ik begon mijn verhaal met die ochtend, lang geleden, dat ik wakker werd en me het gezicht van mijn moeder niet meer voor de geest kon halen, en stopte pas bij de beschrijving van de schaduwwereld die ik die morgen had gevoeld in het huis van Nuria Montfort…Ik vertelde haar hoe ik tot op dat moment niet had begrepen dat het een geschiedenis was over eenzame mensen, over afwezigheid en verlies, en dat ik me er daarom in had verscholen, tot het zich begon te vervlechten met mijn eigen leven, alsof ik uit de bladzijden van een roman was gevlucht.

En dat is de kern van dit verhaal. Praktisch alle figuren in deze roman dragen de eenzaamheid in zich mee. Uiteindelijk vormt het leven van Daniël een parallel met het leven van de schrijver Carax. Die parallel is groter dan Daniël zou vermoeden of wensen en dat wordt knap uitgewerkt door Zafón. Het thema eenzaamheid verwerkt hij ook nog eens in zijn schildering van de stad Barcelona. Niet zozeer de stad zelf als wel de weersomstandigheden spelen hierin een rol. Ze dragen bij aan de sfeer in het boek. Een paar voorbeelden:

De eerste dagen van de zomer van 1945 regen zich aaneen en we wandelden door de straten van een Barcelona gevangen onder een asgrijze hemel, met een waterig zonnetje dat over de Rambla de Santa Mónica stroomde als een guirlande van vloeibaar koper.

Bijna verraderlijk verdween de middag als sneeuw voor de zon, met een koude wind en een paarse lichtsluier die tussen de kieren in de straten gleed.

De storm wachtte niet op het invallen van de avond om zijn tanden te laten zien…Toen we om Plaza Molina heen reden, Calle Balmes in, vervaagde de stad al onder gordijnen van vloeibaar fluweel die me eraan herinnerden dat ik niet eens een miezerige paraplu had meegenomen.

En zo zijn er wel meer. Zafón’s taalgebruik is bij tijd en wijle bloemrijk en daar houd ik wel van.

Heeft het boek nu gebracht wat ik er van verwachtte? Eigenlijk wel. De gebeurtenissen zijn onwaarschijnlijk, enig realisme is ver te zoeken. Dat verwacht ik ook niet van zo’n boek. Ik verwacht een vlotgeschreven verhaal, een goed plot en kleurrijke personages en daar voldoet het prima aan. Verder houd ik niet van losse eindjes. Die zijn er dan ook niet. Zelfs een terloopse afspraak met een oude baas in het gesticht wordt uiteindelijk groots nagekomen en dat stemt tevreden. Ik vind het een prima boek.

Eco & Carrière

2010-10-19T01:25:00.003+02:00

Als twee erudiete geesten met elkaar gaan praten over boeken en hun bibliotheken, dan wil ik graag mijn oor te luister leggen. Met het boek Zo makkelijk kom je niet van boeken af kan dat. Umberto Eco en Jean-Claude Carrière hebben het onder leiding van Jean-Philippe de Tonnac over het gedrukte boek en de toekomst ervan.

Het boek wordt een beetje opgehangen aan de komst van de e-reader en vervolgens wordt de vraag geponeerd of deze het gedrukte boek gaat vervangen. Het antwoord is evident: natuurlijk niet. Umberto Eco stelt

Het is duidelijk dat een rechterlijk ambtenaar de 25.000 stukken van een rechtszaak die in behandeling is, makkelijker mee naar huis neemt als ze in een e-book zijn opgeslagen…Toch blijf ik me afvragen of het ook met technologie die het best is aangepast aan de eisen van de lezer wel zo handig is om Oorlog en vrede als e-book te lezen.

In de eerste tien pagina’s is het al duidelijk. Het boek is als het wiel of als een lepel. Het is uitgevonden en goed zoals het is. Er valt niets aan te verbeteren. We kunnen talloze informatiedragers uitvinden en we hollen met z'n allen achter de nieuwste technieken aan, maar valt de stroom uit, dan kunnen we overdag of bij kaarslicht desnoods altijd weer een boek lezen. Die conclusie is snel getrokken.

Het is ook niet meer om de rest van het boek aan op te hangen. De heren keuvelen er genoegzaam op los over een variëteit aan onderwerpen. Het is wel keuvelen op niveau en dat heeft wat te maken met hun belezenheid. Ze beschikken beiden over een bibliotheek van zo’n 50.000 à 60.000 boeken. Nee, ze hebben niet al die boeken gelezen en op dat niveau ben ik nog lang niet. Mijn 'bibliotheek' is goed honderd maal kleiner, doch ik heb alle boeken wel gelezen of ga dat doen.

De gesprekken gaan nogal eens van de hak op de tak, dus chronologisch de besproken onderwerpen opsommen heeft weinig zin. Wat wel veel terugkomt zijn de incunabelen die beiden verzamelen. Carrière:

‘Incunabelen’ zijn alle boeken die na de uitvinding van de boekdrukkunst zijn gedrukt tot aan de nacht van 31 december 1500. Incunabel komt van het Latijnse incunabula, het betekent ‘de wieg’ van de geschiedenis van het gedrukte boek, anders gezegd: alle boeken die in de vijftiende eeuw zijn gedrukt.

Die datum vrij willekeurig voor een incunabel boek en antiquaren noemen handig een boek dat gedrukt is in 1501 een ‘postincunabel’. Goed beschouwd is dit besproken boek dat ook…

Verder gaat het vooral over het eigen boekbezit en de interesses van Eco en Carrière. Er wordt druk gespeculeerd over onbekende meesterwerken of over Gutenberg-bijbels die bij onwetende oude dames op een boekenplank liggen te verstoffen. Eco geeft een aantal literaire blunders weer van uitgevers:

Aan Flaubert, over Madame Bovary: ‘Mijnheer, u hebt uw roman bedolven onder een stapel goedgeschetste maar volkomen overbodige details.’..Aan George Orwell, het onderwerp is De Boerderij der dieren: ‘Onmogelijk om een dierenverhaal in de Verenigde Staten te verkopen.’ Over Het dagboek van Anne Frank: ‘Dat kind lijkt er geen idee van te hebben dat haar boek niets meer kan zijn dan een curiositeit.’

Vermakelijk om te lezen en dat geldt eigenlijk voor het hele boek. De aanleiding voor dit boek zoals het gepresenteerd wordt is niet zo boeiend, het had net zo goed ‘Over boeken’ kunnen heten, maar Eco en Carrière weten zoveel over boeken en schrijvers dat er een uiterst leesbaar boek ontstaat.

Portugal

2010-10-16T14:17:00.002+02:00

Ik ontving het boek Pereira Maintains van Antonio Tabucchi via de Early Reviewers service van Library Thing en dat was een aangename verrassing.

Het verhaal speelt zich af in Portugal, in de zomer van 1938. Portugal zucht onder een dictatoriaal regime en in Spanje zijn er gevechten tussen de republikeinen en monarchisten.

In deze roerige tijd bekommert Dr. Pereira zich vooral om het vullen de van de cultuurpagina van zijn avondkrant, de Lisboa. Politiek, daar bemoeit hij zich niet mee.

Hij trekt een medewerker aan om necrologieën te schrijven van beroemde schrijvers uit die tijd. Mocht er één overlijden, dan heeft de Lisboa het bericht al op de plank. Deze Rossi schrijft wel wat, maar het is allemaal niet geschikt voor publicatie. Rossi komt wel met een vriendin aan, Marta, en later met een neef. Ze blijken zich bezig te houden met het rekruteren van vrijwilligers voor de Spaanse Burgeroorlog.

Pereira wordt om geld gevraagd en hij geeft het ze. Hij weet nog niet goed waarom, maar hij begint wel na te denken. Over zijn leven, over de dood, over zijn werk en zijn gezondheid. Hij praat erover met de foto van zijn overleden vrouw. Hij vertrekt ook naar een kliniek voor zijn gezondheid en heeft gesprekken met zijn arts, Dr Cardoso. Hij is geïntrigeerd door de opvatting dat een mens meerdere persoonlijkheden heeft, en dat de dominante persoonlijkheid opzij kan worden gezet door een andere:

He pondered on the week he had spent at the thalassotherapeutic clinic at Parede, on his conversations with Dr Cardoso, on his own loneliness. And when Dr Cardoso passed through the door and disappeared into the street he felt alone, really and truly alone, and it dawned on him that when one is really and truly alone, that is the moment to come to terms with the ruling ego striving to assert itself over one’s cohorts of souls. But in spite of this thought he did not feel reassured. On the contrary he felt this deep yearning, for exactly what he cannot presume to say, but it was a profound yearning for a life that was past and for one in the future, Pereira maintains.

Hier ligt de sleutel tot het verhaal. Hij ziet mensen druk in de weer voor hun idealen, hij is druk met de cultuurpagina. Dat wringt. Hij is tenslotte journalist maar heeft te maken met het regime. Hij hoort van alles maar kan niet publiceren wat hij wil, hij heeft te maken met repressie en censuur. Moet hij nu niet een andere persoonlijkheid boven laten komen die hiereen daad stelt?

Of dat gebeurt leze men vooral zelf. Het boek heeft mij erg positief verrast. Het is nog geen 200 pagina’s dik maar het is een samengebald boek met grote thema’s als moed, trouw, verraad, liefde en corruptie. Ook de verteltrant is prettig. Ik was aanvankelijk verbaasd over de wat vreemde titel, maar het fragment geeft aan waar de titel vandaan komt. Het verhaal wordt verteld als een soort getuigenis, en het “Pereira maintains” komt door het hele boek voor. Ook de zijstapjes naar herinneringen en dromen van Pereira komen terug, om vervolgens afgekapt te worden door de verteller omdat deze volgens hem niet bijdragen aan dit verhaal.

Pereira is een mooi karakter. Een dikke, vermoeide en met zijn gezondheid kwakkelende redacteur die twijfelt of hij een daad moet stellen. Rossi en zijn vriendin Marta blijven wat aan de oppervlakte maar het tijdsbeeld, de sfeer en overpeinzingen van de hoofdpersoon maken het goed. O ja, mooie cover ook. Zo wil ik ze wel vaker van Library Thing ontvangen.

Nijinski-dagboek

2010-10-14T22:05:00.000+02:00

Wat het Dagboek van Vaslav Nijinski interessant maakt, is dat het de beleving van een man weergeeft, waarbij de diagnose schizofrenie is gesteld. In mijn voorgaande verslagen Vaslav en Het dossier Vaslav Nijinski komt de levensloop van de balletdanser Nijinski aan bod en het verdient aanbeveling om deze boeken eerst te lezen, voor men aan dit dagboek begint.

Het dagboek bestaat uit drie hoofdstukken, getiteld Leven, Dood en Gevoelens. Dit zijn titels die door Nijinski zelf bedacht zijn, hoewel de onderwerpen in de delen wel een grote overlap vertonen. Wat vooral opvalt zijn een paar thema’s die steeds weer terugkeren. Nijinski geeft consequent aan dat hij God is en tegelijkertijd maar een normaal mens. Hij heeft het vaak over zijn gevoel en onbaatzuchtigheid. Ook heeft hij het vaak over zijn geestesgesteldheid en het lijkt of hij goed weet hoe men over hem denkt. Hij speelt er zelfs mee:

Ik ben God in mensengedaante. Ik voel wat Christus gevoeld heeft. Ik ben als Boeddha. Ik ben de God van de Boeddhisten en iedere gestalte van God. Ik heb ze allemaal ontmoet. Ik doe express of ik gek ben, ik heb daar mijn bedoelingen mee. Ik weet dat wanneer iedereen maar zal denken dat ik een ongevaarlijke gek ben, niemand meer bang voor me zal zijn. Ik houd niet van mensen die denken dat ik een gevaarlijke krankzinnige ben. Ik ben een krankzinnige die de mensheid lief heeft. Mijn waanzin is mijn liefde voor de mensheid.

Nijinski schrijft fanatiek in zijn dagboek en weet dat van zichzelf. Af en toe is hij concreet en verwijst naar gebeurtenissen zoals beschreven in de roman van Japin. Zo komt zijn relatie met de balletimpresario Diaghilev uitgebreid aan bod. Hier komt de ambivalentie in zijn karakter tot uiting. Hij noemt Diaghilev zijn aartsvijand, maar draagt hem tegelijkertijd een goed hart toe. Die ambivalentie komt ook terug in zijn gedragingen ten opzichte van zijn vrouw Romola en zijn dochter Kyra. Soms is hij hard en ongevoelig of kan hij uitbarsten in redeloze woede, aan de andere kant houdt hij van ze en kan hij niet zonder ze. Zijn dagboek staat vol met liefdesbetuigingen aan beiden.

Er wordt veel herhaald in het dagboek, het is geen coherent geheel. Een voorbeeld hiervan is het volgende stuk, dat in andere bewoordingen elders ook weer opduikt:

Zonder energie kan er geen leven bestaan. Het leven is moeilijk omdat de mensen niet begrijpen hoe belangrijk het is. Het leven is kort. Ik schrijf niet om mezelf te amuseren, maar om de mensen dood en leven te doen begrijpen. Ik houd van de dood. De dood kan lieflijk zijn wanneer God dat zo wil, verschrikkelijk wanneer hij komt zonder God…Ik studeer niet zo veel, alleen als God wil dat ik studeer. God verlangt niet van de mensen dat zij zich overbelasten. Hij wil dat de mensen gelukkig zijn…

Deze beschouwingen komen vaak voor en hij spreekt zichzelf nog wel eens tegen. Hier houdt hij van de dood, elders is hij er bang voor. Enerzijds looft hij de intelligentie van zijn vrouw, anderzijds wil hij die vernietigen zodat zij zich in andere opzichten kan ontwikkelen. Er zitten veel kanten aan een persoonlijkheid, geteisterd door wat dan als schizofrenie is gediagnosticeerd. Het boek is de moeite waard als aanvulling op de roman Vaslav van Japin.

Schizofreen

2010-10-11T00:23:00.001+02:00

Na het lezen van Vaslav door Arthur Japin werd ik gegrepen door de hoofdpersoon, Vaslav Nijinski. Een wereldberoemd balletdanser die zich meer en meer terugtrok, fanatiek een dagboek begon te schrijven en waarbij de diagnose schizofrenie werd gesteld. Ik bestelde het dagboek en dit werk, Het dossier Vaslav Nijinski, deel II uit de Schizofrenie-dossiers, met een inleiding van de psychiater G.J. van der Ploeg. Detail is een begeleidend schrijven van deze psychiater aan Frédéric Bastet, de Couperus-biograaf, uit wiens bibliotheek dit deel afkomstig is. Het boek is voorzien van zijn ex libris.

Terug naar Vaslav Nijinski. Nog even zijn leven in een notendop zoals beschreven in dit dossier. Hij komt uit een Poolse familie en was de middelste van drie kinderen. Zijn ouders scheidden en hij werd ondergebracht op de Keizerlijke Balletschool. Op zijn zestiende kon hem niets meer geleerd worden, hij was de absolute ster. Hij had een relatie met prins Lvov maar werd 'doorgespeeld' naar de invloedrijke intendant van Les Ballets Russes, Sergei Diaghilev. Deze begon een verhouding met hem en zorgde voor zijn grote, wereldwijde doorbraak. Toch trouwt Nijinski tijdens een tournee door Zuid-Amerika met de balletdanseres Romola. Diaghilev is woest en Nijinski hoeft niet meer bij hem terug te komen. Nijinski richt zelf een groep op, maar dit mislukt. Hij is geen manager. In deze periode heeft hij al last van heftige angsten en schreeuwbuien. Tijdens de Eerste Wereldoorlog verblijft hij in Boedapest bij zijn schoonmoeder. Hij ervaart dit als een nare tijd, er zijn veel ruzies tussen zijn vrouw en haar moeder. Nijinski treedt nog wel een keer op met Diaghilev in de Verenigde Staten maar ook dit is geen succes. In 1918 vertrekt het gezin naar Sankt Moritz in Zwitserland en in januari 1919 gaat het mis. Nijinski gaat dwangmatig tekenen, allerlei ogen, soldatengezichten, vlinders en spinnen. Hij spreekt mensen aan op straat met een groot gouden kruis om zijn nek en maant hen om naar de kerk te gaan. Hij wordt ook gewelddadig. Dat is de periode waarin psychiater Eugen Bleuler geconsulteerd wordt door Romola. Aanvankelijk wordt zij gerustgesteld door hem:

'Ach mevrouw, uw man is Rus èn kunstenaar, dat verklaart veel: op zichzelf bewijzen de symptomen nog niet dat sprake is van een psychische stoornis'.

Toch wil hij Nijinski zien en hij stelt vervolgens zijn diagnose drastisch bij. Onder vier ogen informeert hij Romola dat haar man ongeneeslijk ziek is en dat ze beter kan scheiden om zo haar leven en dat van hun dochter, Kyra, nog te redden. Feilloos begrijpt Nijinsky, die in de wachtkamer op de uitslag wacht, de ernst van Bleulers oordeel:

'Femmka (vrouwtje)', zegt hij, 'je brengt me mijn doodsbericht.'

Op 19 januari 1919 danst hij voor het laatst in het openbaar, in het Suvretta Haus in Zwitserland. Dat is de benefietvoorstelling die door Japin wordt beschreven in zijn roman. Nijinski wordt uiteindelijk opgenomen in verschillende inrichtingen en zou nog tot 1950 leven. Hij overleed in Engeland en is later herbegraven in Parijs.

Wat interessant is aan deze uitgave, is dat het vanuit de psychiatrie geduid wordt. Het draait in feite om het hoofdstukje De Diagnose, waarin wordt aangegeven dat menig psychiater zich over het geval Nijinski gebogen heeft. Alfred Adler bevroedde bijvoorbeeld een minderwaardigheidscomplex bij de danser. Piano spelen zou de oplossing moeten zijn. Sigmund Freud verwachtte geen effect van psychoanalyse bij Nijinski dus heeft verder geen bijdrage geleverd. Er wordt wat vaktaal gebezigd in dit hoofdstuk, maar volgens Peter Ostwald, Professor in de Psychiatrie, heeft Nijinski een schizo-affectieve stoornis èn een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Verder worden diverse diagnosen genoemd, zoals neurasthenie, depressie, melancholie, manie, catatonie, paranoia en schizofrenie. Volgens Van der Ploeg zijn de catatone verschijnselen het meest opvallend. Deze worden door hem in het kader geplaatst van de schizofrenie, ergo, de diagnose luidt uiteindelijk "catatone schizofrenie".

Het dossier bestaat verder uit een deel van het dagboek van Nijinski en een deel over Nijinski's ziekte en opname, verteld door zijn vrouw Romola. Op het Dagboek ga ik verder niet in omdat dit later nog besproken wordt. Het deel van Romola is met name interessant door haar toewijding. Er wordt haar wel verweten dat ze als een soort groupie achter hem aan is gegaan en hem heeft veroverd, van Diaghilev heeft verwijderd en daarmee zijn carrière in de weg heeft gestaan, aan de andere kant heeft zij hem nooit in de steek gelaten. Niet in de hoogtijdagen, maar ook niet gedurende zijn opnames in allerlei klinieken en gedurende zijn gewelddaige uitspattingen. Dat mag gezegd worden.

Hieronder een interview met Nijinski's dochter Kyra, zelf balletdanseres en choreografe.

Grof Volkje

2010-10-10T15:06:00.002+02:00

Ju, ju, wat een grof volkje! is een bloemlezing van schimpschriften, protesten, liederen en uitspraken van de Hollanders over hun zuiderburen, de Belgen. De titel is ontleend aan een uitspraak van Lodewijk van Deyssel, maar er staan verder stukken in van onder meer G.A. Bredero, Gerrit Paape, Jacob van Lennep, Willem Kloos en Jan Greshoff.

Het geheel bestrijkt de periode vanaf de 16e eeuw tot en met de 20e eeuw en is samengesteld door Karel Jonckheere.

Het boekje moet een opmaat zijn voor meerdere delen. In dit eerste deel komen de gal en honing aan bod die de Hollanders uitstorten over hun Zuiderburen. De tweede bijdrage zou moeten bestaan uit uitspraken van Vlamingen over Hollanders. Vervolgens een deel over het goede waarmee de Nederlander de Belg-Vlaming heft bedacht en vice versa in deel vier. In totaal moeten er zo elf delen verschijnen. Het is mij echter niet duidelijk of deze ook zijn verschenen, ik moet er eens nader onderzoek naar doen.

Voorlopig deel één dus, met Nederlands commentaar op de Belgen. Die is niet mals in veel gevallen, getuige de Brieven van een Uitwijkeling uit 1787. Gerrit Paape vlucht weg uit Nederland naar Antwerpen tijdens de strijd om de bestuursinrichting in Nederland. Hij schrijft vele brieven naar Nederland:

Tot drank gebruikt men Bier, waarvan men velerlei soorten, zo bruinen als witten heeft. Wijn verschijnt hier zeer zelden op een burgerlijke tafel. Hij is doorgaans (bij ons gerekend), slegt en duur…Versche Visch komt hier ook; doch een Hollander, digt aan Zee gewoond hebbende, moet ze niet proeven…Een Antwerpenaar maakt weinig werk van zijn huis. De Meisjes vooral niet; deez schikken zig op met eene bevalligheid van kleeding, waarbij de Hollandsche schoonheeden verre te kort schieten…Voor ’t overige drijft de huishouding doorgaands op Gods genade voort.

Ook Jakob van Lennep laat zich niet onbetuigd. Hij verhaalt over het feit dat een Nederlandse meid een rapport moet opschrijven omdat een ongeletterde Belgische kapitein dit niet kan.

Wat een diep genot voor de Hollandse burgerij en de notabelen plus magistraat om te vernemen dat inzake beschaving en onderwijs een Hollandse herbergmeid hoger staat dan een Vlaams officier.

Jonckheere verzamelt zo een aantal fragmenten door de eeuwen heen, maar verzuimt ook niet om zelf fijntjes zijn commentaar te geven. Zo krijgt Kees Fens om de oren bij zijn stelling dat het vermeende wanbegrip van Holland ten opzichte van Rubens gelegen is in het Calvinisme. Ook Jeroen Brouwers, onze stilistisch begaafde beroepsmopperaar, wordt op milde wijze de oren gewassen.

Al met al vermakelijke stukken en het maakt nieuwsgierig naar de overige delen. Als iemand bekend is met deel twee waarin Vlamingen hun mening over de Hollander geven, ik hoor het graag.

Geesten

2010-10-08T12:42:00.002+02:00

Een Boekenkast vol geesten van Jacques Bonnet is geen dik boek maar een klein, erudiet boekje van een belezen man. Het gaat over bibliotheken, verzamelen en ordenen en de verleidingen van en liefde voor boeken.

Het leuke van dit boekje is dat het je een spiegel voor houdt. De vraag wordt gesteld waarom mensen boeken verzamelen. Waarom verzamel ik zelf boeken? Waarom leen ik ze niet gewoon in een bibliotheek. Het scheelt een zee aan ruimte. Maar dat kan niet. Ik ben ongebreideld nieuwsgierig dus ik wil lezen. En wat ik gelezen heb wil ik terug kunnen halen, wanneer ik maar wil. Dus moet ik die boeken om mij heen hebben. Bonnet geeft aan dat het mooie van een bibliotheek is dat je moeiteloos door tijd en ruimte kunt reizen en dat is zo. In een oogwenk zit ik van het eiland van Robinson Crusoë tussen de schilderijen van Vermeer en ben ik die beu dan fiets ik een stuk met Frank van Rijn door Zuid-Amerika. Zo simpel is het.

Bonnet heeft het over het ordenen van zijn immense verzameling van tienduizenden boeken. Zijn bibliotheek is verdeeld in genres en subgenres en daarbinnen op alfabet. De literatuur ordent hij op taal, maar daar stuit hij op praktische problemen omdat hij niet goed raad weet met talen als het Catalaans en het Fries. Hij vond een Frans boek, vertaald uit het Fries, uiteindelijk terug in de Scandinavische afdeling. Je mocht het eens kwijtraken.

Het leuke van de bibliotheek van Bonnet is dat het een werkbibliotheek is. Het is geen uitgelezen verzameling van dure boeken maar boeken die gekocht zijn om de inhoud. Hij maakt het ook zijn boeken door aantekeningen erin te maken:

Ik schrijf in mijn boeken, niet alleen met potlood maar ook met viltstift of balpen. Ik kan trouwens niet lezen zonder schrijfgerei in de hand…voor mij is een boek meer een stuk gereedschap dan iets waarmee je voorzichtig moet omgaan…Aantekeningen maken in een boek leest niet alleen prettiger, het helpt me ook de inhoud onthouden en het is handig bij eventuele herlezing.

Het boek gaat ook over de personages in al die boeken, bestaande en fictieve personages. We weten vaak meer over de personages dan over hun schepper. Don Quichot is een goede bekende, over Cervantes is veel minder bekend. Dat geldt ook voor Odysseus en Homerus en Hamlet en Shakespeare. Een mooi beeld wordt geschetst als Bonnet verteld dat personages vaak een autonoom bestaan leiden en dingen doen waar hun schepper geen weet van heeft:

…Pierre Bayard heeft recentelijk in L’affaire du chien des Baskerville (Editions de Minuit, 2008) op overtuigende wijze aangetoond dat Sherlock Holmes er grandioos naast zat – en Conan Doyle zat te dutten – bij zijn onderzoek naar de mysterieuze doden in de heidevelden van Dartmoor.

Tot slot gaat het over het sterven van een bibliotheek. Door brand of doordat de eigenaar er niet meer is.

Zo herinner ik me uit de jaren tachtig een winterse zaterdagochtend op de place des Prêcheurs in Aix-en-Provence, waar honderden boeken uit de bibliotheek van professor G. van de hand werden gedaan. Heel een erudiet leven lag op straat uitgestald en werd haastig en besmuikt verpatst.

Dat is toch een mooi beeld. Daar mag ik graag mijn boeken vandaan halen. Zo moet het ook zijn, boeken vinden een nieuw bestaan in andermans bibliotheek. Bonnet ziet de boeken in zijn bibliotheek als oude huizen waar het krioelt van de mannen en vrouwen die er vroeger hebben geleefd, met hun vreugden en hun verdriet, hun verrassingen en teleurstellingen, hun hoop en berusting. Een mooi beeld en een aangenaam boekje voor boekenliefhebbers.

Vaslav

2010-10-07T17:20:00.002+02:00

Ik weet eigenlijk niet goed wat mij deed besluiten om Vaslav van Arthur Japin aan te schaffen. Ik heb weinig tot niets met ballet dus waarom begin ik aan het verhaal van Vaslav Nijinski, één der grootste balletdansers aller tijden? Geen idee.

Het verhaal beslaat welgeteld een dag uit het leven van Vaslav. Het is een dag waarop hij zich klaarmaakt om een benefietvoorstelling te dansen. Daar wordt door iedereen naar uitgekeken, want de hoogtijdagen zijn al lang voorbij. Dit zou een nieuwe start kunnen zijn van zijn carrière en dat zal weer voor inkomsten zorgen. Men zou weer kunnen genieten van zijn befaamde sprongen waarmee hij de zwaartekracht leek te tarten.

Maar…de meester lijkt er niet altijd bij met zijn gedachten en dat wordt opgemerkt door Peter, zijn bediende. Peter is de eerste verteller in het verhaal. Als hij de vuurkorven klaarzet waar Vaslav zijn oefeningen bij doet, vertelt hij over Vaslav’s verleden. Over de breuk van zijn ouders en de Keizerlijke Balletschool en over zijn carrière. Peter is een mooi karakter die vertelt met een mooi ironische ondertoon:

Genieën, ik heb het er niet op. Iedereen beweert dat meneer Nijinski er een is, maar dat weet ik nog zo net niet. Dan is het eerder nog een kind. Ik weet waar ik het over heb, want ik heb er wel degelijk één gekend, een algemeen erkend genie, en geloof me, onnozel ben je beter af…Ideeën zijn heilig in dit huis…Zou ik met een groot gebaar een pendule van de schoorsteenmantel vegen en roepen dat het een artistieke inval was, ik denk dat ik er nog mee weg zou komen ook.

De tweede verteller is Diaghilev, de grote impressario van Les Ballets Russes en voormalig minnaar van Vaslav. Hij heeft een uitnodiging ontvangen voor de benefiet en wil Vaslav vooraf ontmoeten. Hij wil hem weer laten optreden nadat hij er eerder voor heeft gezorgd dat Vaslav niet meer bij hem aan de slag kon. De reden was het huwelijk van Vaslav met Romola en de afwijzing van Diaghilev.

De derde verteller is Romola, zijn vrouw. Zij vertelt hoe zij Vaslav heeft ontmoet en veroverd. Dat wordt haar niet in dank afgenomen maar ze houdt van hem en belooft hem altijd te verzorgen, wat er ook gebeurt.

Uiteindelijk danst Vaslav de benefietvoorstelling en het zou zijn laatste, gedenkwaardige voorstelling worden. Hij trekt zich terug en gaat dagboeken schrijven. Hij spreekt minder en minder mensen en de diagnose schizofrenie wordt uiteindelijk bij hem gesteld.

Japin heeft een prettig leesbaar verhaal geschreven en weet fraaie beelden te schetsen, zoals het beeld van een gebombardeerd huis, waarin een ongedeerde Vaslav fier overeind staat tussen de puinhopen:

Daar stond de man van wie ik hou, onder de blote hemel, zijn haren, zijn pyjama, alles onder het stof en gruis. Zijn gezicht zag eruit alsof hij geschminkt was voor Petroesjka, helemaal witgrijs met daarin alleen, heel groot, die mooie, donkere, lieve ogen…Alsof een spot aanfloepte en hem volgde, zwierde hij voor mij van de gebroken schouw naar de omgevallen boekenkasten en weer terug….Op onhoorbare muziek draaide de grote Nijinski tour na tour na tour, onaangetast, tussen de scherven van ons leven, totdat hij in volle vaart op de half bedolven sofa af rende, zich op de kapotte veren afzette en sprong, de wolken in, en weg was hij!

Japin heeft zich goed voorbereid en blijft dicht bij de oorspronkelijke gebeurtenissen. Veel van wat in het boek staat is op internet terug te vinden en natuurlijk in de dagboeken van Nijinski zelf. Ik heb ze direct besteld, evenals Het Dossier Vaslav Nijinski, wat over zijn schizofrenie gaat. Leuk voor mij is dat ik van dit dossier het exemplaar van Frédéric Bastet, de Couperus-biograaf, heb weten te bemachtigen. Er is weinig bewegend beeld van Nijinski te vinden, het zijn allemaal korte fragmenten maar om een idee te geven voeg ik een fragment toe. Ik heb nog steeds niet veel met ballet, maar de mens Vaslav Nijinski is fascinerend dus ik ben erg blij met dit boek.

Deelder

2010-10-07T14:05:00.003+02:00

Van mijn lief kreeg ik onlangs de dichtbundel Vrijwel alle gedichten van Jules Deelder. Dat was attent van haar want ik had mij maanden terug pas één maal laten ontvallen dat ik de man hoog acht om zijn tomeloze spraakwatervallen en ingevingen. Nu mag ik graag zo nu en dan een dichtbundel ter hand nemen om met mate enige gedichten tot mij te nemen.

Die savoureer ik, laat mijn gedachten erover gaan en ga weer over tot de orde van de dag.

Dat ligt bij Deelder toch wat anders. Hier valt niets te savoureren. Hier stap je in en je dendert meteen vooruit. Ik ben natuurlijk bekend met zijn optredens, zijn accent en zijn voorkomen. Als je zijn gedichten leest neem je dat mee en eerlijk gezegd is dat een voordeel. Kom ik zo op terug.

De gedichten variëren van eenregelige zinnetjes tot onafgebroken, paginalange spraakwatervallen. Soms zijn de gedichten als een compositie neergezet, schuin onder elkaar, soms staat er een zinnetje onderaan een witte pagina. Veel gedichten hebben de Deelder-schwung; sfeerscheppend, maar met twist op het eind, als een verlengde haiku. Een voorbeeld is De Tiende Mei:

Het was een stralende dag

Toen de oorlog uitbrak

Velen volgden vanaf het dak

De luchtgevechten om de stad

Waarbij men aanvankelijk

Slechts aan manoeuvres van

De eigen luchtmacht dacht

Die vanwege de bij leven

Reeds legendarische dubbel

Gestaarte Fokker G1 jager

Door menigeen onverslaan-

Baar werd geacht tot men

De eerste Messerschmitt’s

In actie zag die als valken

Door het luchtruim jaagden

Op alles dat zich boven

De aarde waagde – maar toch

Het mocht oorlog zijn zoveel

Het wilde – dat mooie weer

Pakte niemand ons meer af.

Werkelijk subliem is het Portret van Olivia de Haviland. Een gedicht van mitrailleur-achtige proporties: 892 korte zinnen die op je afgevuurd worden over 27 pagina’s. Hier heb ik Deelder’s beeld niet bij nodig, dit verhaal doet zelf zijn werk. Waar het wel een voordeel is om hem te horen spreken zijn de ultrakorte gedichten:

Hoort! Zegt het voort!

Atlas Ruimt Op!

Daar kan ik niet zo veel mee, maar met zijn tongval in mijn achterhoofd gedoog ik ze. Gelukkig is het merendeel een mooie maalstroom van woorden en vondsten. Naast bekende thema’s als de oorlog en de jazz zitten er verrassende, haast lyrische, gedichten tussen.

’s Nachts hoor ik

In het donker soms

Het huilen van

Een laatste wolf

De laatste wolf die

Hier nog rondloopt

De allerlaatste

In z’n soort

Onrustig doolt hij

Door de tuinen

Z’n jachtgebied om-

ringd van huizen

Hij is een jager

En zichzelf ten prooi

Hij is de laatste

En gezien nog nooit

Vooruit, hier sta ik dan af en toe even bij stil, om vervolgens door te denderen met het volgende gedicht, het bekende

Jazz is, Jazz leeft, Gebeurt, Beweegt, Jazz neemt, Jazz geeft, Jazz weet, Jazz spreekt

enz. enz. enz. Het is een bundel om regelmatig uit de kast te pakken.

Naakte mens

2010-10-03T13:35:00.000+02:00

In zijn voorwoord bij het boek De Naakte Mens vertelt Desmond Morris dat dit boek gaat over het plezier waarmee je naar de wereld kan kijken. Het is een autobiografisch boek wat niet over hemzelf gaat maar wat gaat over zijn observaties. Dat laatste is ten dele waar. Het gaat over alles wat hij observeert, maar het gaat ook wel degelijk over hemzelf.

Te beginnen met zijn jeugd waarin hij onvervaard het veld in trekt om in beekjes, riviertjes, weilanden en bossen allerhande flora en fauna te verzamelen om die te bestuderen. Dat wordt voortgezet in zijn studietijd. Hij mag gaan studeren bij de Nederlandse etholoog Niko Tinbergen en komt in aanraking met de legendarische zoöloog en ornitholoog Konrad Lenz. In vervolg op zijn studie wordt hij gevraagd voor de presentatie van een televisieprogramma over dieren, Zoo Time en wordt daarna hoofd van de Afdeling Zoogdieren in de London Zoo. In die tijd schreef hij zijn beroemde boek The Naked Ape, over het menselijk gedrag, gezien vanuit zoölogisch standpunt.

Dat boek verkocht goed en het stelde Morris in staat om zich met zijn vrouw op Malta te vestigen. Daar wijdde hij zich aan zijn andere passies, schrijven en schilderen. Uiteindelijk keert hij weer terug naar Oxford om wetenschappelijk onderzoek te doen naar het menselijk gedrag in al zijn facetten, variërend van lichaamstaal tot supportersgedrag bij voetbalwedstrijden.

Het bijna 700 pagina’s tellende boek is een aaneenschakeling van (soms hilarische) gebeurtenissen en ontmoetingen in het kader van zijn onderzoekingen en de reizen die hij daarvoor maakt. Om een kleine greep te doen:

- de Japanse troonpretendent Akihito komt bij hem op bezoek in Oxford en staart geïnteresseerd naar het enige lege aquarium in het laboratorium. Of Morris e.e.a. wil toelichten..

- hilarische taferelen bij Zoo Time, variërend van in de lens urinerende leeuwen, en een ontsnapte reuzenschildpad tot een opstandige hagedis en dito python en een bijtende kikker

- Congo, de schilderende chimpansee die het zou schoppen tot goed verkopende artiest

- Een walvis in de rivier en gesteggel over de eigendomsrechten van zijn karkas

- Ontsnapte beren en een tijgerbetaster in de London Zoo

- Ontmoetingen met de paus, Yoko Ono, Sir David Attenborough en Marlon Brando

- Speurtochten naar de zeldzame Filfla-hagedis en de beroemde muurschildering van de vroegst bekende slangenafbeelding in een Franse grot

- Boekencensuur op Malta, onverklaarbare vuurlopers op Fiji, flaters in Japan, onderzoek naar straatbendes in Los Angeles, toast maken boven een vulkaan en ga zo maar door.

Het is een duizelingwekkend aantal gebeurtenissen en ze worden met smaak opgedist. Wat het boek een extra lading geeft, en dit had wel wat meer gemogen naar mijn mening, zijn de observaties en conclusies die eruit worden getrokken. Een voorbeeld is de reactie van de schilderende chimpansee Congo die straf kreeg nadat hij een secretaresse in haar schouder beet:

Michael zag het bloed op Annes schouder, ging naar de kooi, opende de deur en gaf hem een ferme, bestraffende tik op zijn kop. Zijn reactie was uniek. Hij perste zijn lippen op elkaar en negeerde Michael. Michael gaf hem nog een ferme tik, maar hij weigerde koppig om de afstraffing te erkennen…Het was lastig voor mij om zulk gedrag in simpele ethologische termen te verklaren. Strategieën, bedrog, het aanvaarden van straf – dat waren patronen die ik goed genoeg kende uit de menselijke context, maar die ik nooit was tegengekomen in mijn studie van andere dieren…Ik besefte ineens dat er een dier was dat ik op een nieuwe manier kon bestuderen, en ik besloot vanaf dat moment een serieuzere poging te wagen om de werking van apenhersenen te doorgronden.

Een ander fascinerend terrein dat hij onderzocht is de lichaamstaal. Hij begint met de beschrijving van alle gebaren die een mens kan maken en gaat deze vervolgens classificeren. Hij doet wereldwijd onderzoek en laat met voorbeelden zien hoe gebaren anders vertaald kunnen worden. Het “ga weg”-gebaar uit Noord-Europa (handpalm naar beneden, vingers naar voor en naar achter) betekent juist “kom hier” in andere regionen. Dat werd pijnlijk duidelijk toen twee Scandinaviërs tijdens een zwemtocht bij een militaire installatie kwamen op een eiland. De schilwacht wenkte ze dichterbij om wat vragen te stellen met een gebaar dat zij interpreteerden als “ga weg”. Zij zwommen weg en werden doodgeschoten. Een klein verschil in lichaamstaal met grote gevolgen.

Een andere conclusie is dat iedereen leek te denken dat het eigen repertoire aan gebaren alom werd begrepen. Morris:

We kwamen hier een klassiek geval van tegen in Midden-Frankrijk, waar twee lokale vissers naast elkaar op een oever zaten. De vissen beten niet en ze wilden best onze vragen beantwoorden. Toen we ze naar de betekenis van het “ringgebaar” vroegen, waarbij één hand wordt opgestoken en de puntjes van duim en wijsvinger elkaar raken om een rondje te vormen, antwoordden beide vissers zonder enige aarzeling. Tegelijkertijd zei de ene “oké” en de andere “nul”. Ze waren oude vrienden en ze keken elkaar verbijsterd aan. Hoe konden ze zo’n verschillend antwoord geven? Ze begonnen een verhit debat en het was duidelijk dat ze geen van beiden wilden toegeven…Zonder het te beseffen leefden de twee Franse vissers in een ‘overlapzone’, waar één gebaar twee verschillende betekenissen heeft.

Kijk, dat interesseert mij en daar had ik graag wat meer van gezien in dit boek. Waarschijnlijk moet ik daarvoor zijn meer gespecialiseerde boeken induiken en dat zal er nog wel eens van komen. Voor de rest leest dit als een lekkere autobiografische avonturenroman met licht wetenschappelijke toets en daar is niets mis mee.

Schilderij van Congo de chimpansee (1957)

Mauprat

2010-09-24T14:43:00.002+02:00

Ik kende George Sand als de onafhankelijke metgezel van de componist Chopin. Vrijgevochten, zich hullend in mannelijke outfits en sigarenrokend, was ze toch één van de belangrijke schrijfsters van de 19e eeuw. Dat maakte me nieuwsgierig naar haar boeken, dus ik kocht onlangs haar roman Mauprat.

Dat heb ik in één adem uitgelezen. Mauprat is het verhaal van Bernard Mauprat, die zijn levensverhaal uit de doeken doet. Hij groeide op op het kasteel La Roche- Mauprat. Nadat zijn ouders overleden waren werd hij meegenomen door zijn tirannieke oom Tristan Mauprat. Die voerde met zijn zoons een schrikbewind onder de bevolking en leidde en losbandig en liederlijk bestaan. Het plan was om Bernard hierin op te nemen, maar de jongen had een te goede inborst om volledig voor de verleiding te bezwijken. Toch ontkomt hij niet aan het plegen van wandaden, onder druk van zijn familie. Dat zorgt voor de nodige innerlijke conflicten bij hem.

In de buurt van het kasteel staat een verlaten toren waar de kluizenaar en heksenmeester Patience woont. Hij staat aanvankelijk vijandig tegenover Bernard Mauprat, maar zal later een belangrijke rol in zijn leven gaan spelen. Ook de mollenvanger Marcasse en een gevallen pater spelen een grote rol in het verhaal.

Op een avond wordt Edmée de Mauprat binnengebracht in het kasteel. Ze is verdwaald en heeft geen idee in wat voor gevaar ze verkeerd. Het is de achternicht van Bernard en aanvankelijk wil hij zich aan haar opdringen. Na een trouwbelofte red hij haar tijdens een aanval van de gendarmes op het kasteel. Een aantal ooms komen om, twee vluchten er en het kasteel wordt deels verwoest. Bernard en Edmée komen terecht bij Patience in de verlaten toren. Edmée komt met haar trouwbelofte in een lastig parket want ze is al verloofd met De La Marche. Uiteindelijk gaan ze allen op het kasteel wonen van de vader van Edmée. Zij trouwt noch met de één, noch met de ander. Bernard wordt verscheurd door twijfel en de emoties laaien af en toe hoog op.

Uiteindelijk vertrekt Bernard naar Amerika om deel te nemen aan de Onafhankelijkheidsoorlog. Hij ontmoet daar Arthur en dat wordt een boezemvriend. Ook Marcasse voegt zich bij hen en hij wordt de trouwe sergeant die Bernard overal zal volgen. Eenmaal weer terug in Frankrijk keert Bernard terug naar Edmée. Zij is nog steeds niet met De La Marche getrouwd en blijft volhouden dat zij zich aan haar belofte ten opzichte van Bernard zal houden. Zelfs haar vader snapt niets van haar gedrag:

‘God bewaar me, u bent nu al zeven jaar bezig dat alles af te wegen,’ zei de ridder, ‘u zou nu wel eens moeten weten waar u zich wat uw neef betreft aan te houden hebt. Als u met hem wilt trouwen, trouw dan met hem, maar als u het niet wilt, zeg het dan om godswil en laat een ander zich aandienen.’ ‘Vader,’ antwoordde Edmée koeltjes, ‘ik zal alleen met hem trouwen.’

En dat houdt mevrouw nog wel even vol. Bernard wordt heen en weer geslingerd tussen liefde en wanhoop en verwoordt dit uiteindelijk in een hartstochtelijke brief:

Ach, als u wist hoe ongelukkig ik ben! Er zijn twee mannen in mij die elkaar onophoudelijk op leven en dood bestrijden. Laten we hopen dat de bandiet het onderspit delft, maar hij verzet zich tot het uiterste en brult omdat hij voelt dat hij, overdekt met wonden, dodelijk getroffen is…Edmée, zie toch hoe ziek mijn geest is en heb medelijden met me. Heb geduld, sta me toe verdrietig te zijn, twijfel nooit aan mijn toewijding. Ik ben vaak gek, maar ik heb u nog altijd teder lief.

Tijdens een jachtpartij gaat het mis. Edmée wordt neergeschoten en Bernard krijgt hiervan de schuld. Er volgt een proces waarin hij alle schijn tegen heeft en hij wordt veroordeeld. Ik zal de afloop hier niet verklappen, ga het vooral zelf lezen.

Ik wist niet zo goed wat ik moest verwachten van dit boek maar heb het zoals gezegd in één adem uitgelezen. Sand schrijft in heldere taal en als een kind van haar tijd. De schrijfstijl deed me denken aan die van de zusjes Brönte, maar dan in een Frans decor. Naast de hoofdfiguren van Bernard en Edmée spelen er een aantal sterke karakters mee zoals Patience en Marcasse. Veel emotie, drama en wanhoop maar ook liefde, geluk en trouw passeren de revue in een mooi 19e-eeuws Frans decor. Een prachtboek en een uitnodiging om meer van George Sand te lezen.

George Sand

Boudewijn

2010-09-22T11:54:00.001+02:00

Ik heb Boudewijn Büch altijd graag gemogen. Ik heb altijd genoten van zijn boeken- en reisprogramma’s, evenals van zijn bijdragen aan het programma Barend & Van Dorp. Na zijn dood is er een stortvloed van kritiek over de beste man neergedaald. Hij was een kluizenaar, een pathologisch leugenaar, een boekenstapelaar en een moeilijk mens in de omgang.

Ik draai het graag om. Hij vertelde graag mooie verhalen, sloeg hierin gerust door en maakte het zichzelf daardoor niet altijd makkelijk. Hij was een fanatiek verzamelaar en enthousiast verteller en sloeg ook daarin wel eens door. Dat resulteerde in een ontzagwekkende bibliotheek. Frans Mouws doet in De bibliotheek van Boudewijn Büch uit de doeken hoe die bibliotheek tot stand kwam en waar Büch zijn boeken vandaan haalde.

Büch was altijd aan het verzamelen. Op al zijn reizen kocht hij boeken en hij wilde vooral bezitten. Hij las veel en snel, maar, zeker later in zijn carrière, was hij meer bezig met verzamelen dan met lezen. Büch zelf zei hierover:

Een boekenverzamelaar met bibliofiele of bibliomane trekken, leest niet graag…Als hij nog leest, dan bestudeert hij veilingcatalogi, antiquariaatsaanbiedingen en werken over de geschiedenis van boekverzamelen…Ik merk de laatste jaren aan mijzelf deze neiging ook.

Hij kon intens tevreden zijn met de aankoop van een boek. Dat hoefde geen duur of bijzonder boek te zijn, het ging hem om de inhoud. Die ene seconde van besef dat het boek van jou is, daar ging het hem om. Hij ging daarin behoorlijk ver. Büch:

…wat heb ik geleden onder én voor het boek. Arrestaties aan de Tsjechisch-Oostduitse grens (vermeende uitvoer van antieke boeken), opengescheurde plastic tassen op de luchthaven van Frankfurt, een verrekte pols op Hawaï, bijbetaling wegens overgewicht op wel twintig luchthavens, met het verkeerde boek thuiskomen (bleek het werkje al te bezitten)…En is dat alles leuk, het boek uiteindelijk waard? Ik behoor, volgens de lijn van deze verhandeling een hartstochtelijk nee! Uit te roepen. Maar mijn antwoord is: ja. Ik lijd om het boek, mijn hele bestaan verpietert erdoor en ik kan in mijn huis niet gaan of staan, maar het is de moeite waard. Ik zou die ene seconde niet willen missen.

En dat is Büch ten voeten uit. Een beetje aandikken maar de hartstocht straalt er van af. Die hartstocht moest wel leiden tot een grote bibliotheek. Dat begint met een ontmoeting met Pieter van der Zwan met Büch, via een producer van de VARA. Er ontwikkelt zich een vriendschap en dat levert een aantal mooie verhalen op, zoals de ontmoeting van oorlogsheldin Miep Gies met zangeres Dusty Springfield. Van der Zwan maakte ontwerpen voor de bibliotheek van Büch en begeleidde de bouw. Dat was een behoorlijke klus. Boeken wegen nogal wat dus werden er berekeningen gemaakt van het te torsen gewicht en werd nauwkeurig gekeken naar de beschikbare ruimte. Het was een kostbare onderneming, dus in een aantal gevallen is gekozen voor goedkoop materiaal. De vloer is bijvoorbeeld betegeld met tegels uit de goedkoopste tegelhandel in Amsterdam, alleen zijn ze wel diagonaal neergelegd in een zeventiende-eeuws patroon.

Mouws heeft ook gesprekken met een aantal antiquaren waar Büch veel heeft gekocht. Vaak zie je hetzelfde patroon. Büch komt vaak en koopt veel. Hij doet nooit moeilijk over de prijs en heeft vaak een open rekening, waarvan hij later een deel weer voldoet. Hij is een trouwe betaler maar kan ook antiquaren helemaal gek zeuren net zo lang tot ze hem een boek cadeau doen. Soms ontwikkelen zich vriendschappen, die hij evengoed weer kan verbreken als mensen te dichtbij komen.

Na zijn dood bleek dat Büch geen testament had nagelaten. Uiteindelijk werd besloten zijn bezit via vier veilinghuizen te verkopen. Ik heb zelf de catalogi van het veilinghuis Bubb Kuyper in huis en daaruit blijkt hoe divers zijn collectie was. Veilingmeester Jeffrey Bosch heeft een groot deel van de collectie in zijn handen gehad. Hij geeft aan dat het geen topcollectie is in de zin van een uitgebalanceerde verzameling topstukken en dat geloof ik best. Daar ging het Büch ook niet om. Het is een gigantische verzameling boeken over een veelheid van onderwerpen die hem interesseerden. Hij had liever een klein boek met gekke feitjes over Cook dan een duur topstuk dat de waarde van zijn collectie zou opvijzelen. Het was een gebruiksbibliotheek en dat hoorde bij Büch. Dat komt dan ook prima naar voren in dit boek.

Boekenwurm

2010-09-20T22:02:00.000+02:00

Boekenwurmen & ander ongedierte van Ed van Eeden gaat over ons. Het gaat over boekenliefhebbers, maar ook over boekenhaters. Het gaat over boekeneters, boekenverbranders, boekenhandelaars en boekenmishandelaars. Het gaat over alles wat we wel en niet met boeken doen en dat in een bestek van zo’n 70 pagina’s.

Geen dik boek dus en het graaft niet erg diep maar het geeft in vogelvlucht een aantal thema’s weer. Te beginnen bij de liefde voor boeken, een logische lijkt me. Zo zijn er de liefhebbers, de bibliofielen maar zijn er ook boekengekken, de bibliomanen. Waar de eerste een mate van zelfbeheersing heeft en weloverwogen zijn boeken aanschaft, wordt de bibliomaan gedreven door hebzucht. Hij koopt om het bezit en gunt zich amper de tijd om zijn bezit te lezen. Johann Georg Tinius, een 19e eeuwse Saksische predikant, was een bibliomaan in extremis. Hij pleegde roofmoorden om aan geld voor boeken te komen. Zijn bibliotheek werd uiteindelijk in 1821 te Leipzig geveild.

Het boek gaat ook over verzamelen. Zo zijn er verzamelaars van bijzondere bijbeluitgaven, uitgaven waarin zetfouten zijn opgetreden. Er is bijvoorbeeld een Duitse Bijbelvertaling die in Genesis 3:16 in plaats van Herr het woord Narr heeft. Er is een Oxfordse ‘azijnbijbel’, die in het parabel van de vineyard uit Lucas 20 het woord vinegar heeft. De mooiste is de ‘overspelbijbel’ die op Exodus 20:14 heeft staan "Thou shalt commit adultery".

Een aparte groep boekenminnaars zijn de bibliopegisten die ambachtelijk bindwerk bestuderen en verzamelen. Van Eeden vertelt:

Bij een veiling in New York werd in 1978 een 21-delige serie boeken over dieren…verkocht. Een saillante bijzonderheid was dat de auteur ieder afzonderlijk deel had laten binden in de huid van het dier dat er het onderwerp van was. Een van de boekdelen ging over de mens. Over het bindwerk van dat betreffende deel werd geen nadere uitleg gegeven. Dit geval staat niet op zichzelf: korte tijd na de Franse Revolutie bracht een Franse uitgever met een vreemd gevoel voor humor een editie van Rousseaus Contrat Social uit die gebonden was in de huid van onder de guillotine gestorven aristocraten.

Een apart hoofdstukje is gewijd aan de mishandeling van boeken. De mens is nog altijd de grootste vijand van het boek. Er wordt smakelijk verhaald over wat we zoal kunnen tegenkomen in een teruggebracht bibliotheekboek. Uit verontwaardiging over ernstige vormen van boekmishandeling publiceerde de geheimzinnige Society for the Prevention of Cruelty to Books een lijst met aanbevelingen en goede adviezen. Lees hiervoor vooral het boek zelf.

Een stap verder gaat de vernietiging van boeken. Kevers, zilvervisjes, schimmels, vocht en vuur, het zijn niet de beste vrinden van het boek. Maar ook overijverige monniken die kostbare teksten schrapten ten faveure van vrome psalmen, dictators met grootheidswaan en oorlogen hebben talloze waardevolle boeken en teksten vernietigd.

De mens blijft op zoek naar middelen om boeken beter te kunnen bewaren. Verzuring is een groot probleem waardoor bibliotheken zich al genoodzaakt zien een deel van hun 19e eeuwse boekenbezit niet meer uit te lenen. Een oplossing voor nieuwe boeken is pH-neutraal papier, ofwel zuurvrij papier, waardoor hierop gedrukte teksten wat meer eeuwigheidswaarde krijgen. Of dit boekje die eeuwigheidswaarde verdient weet ik niet maar ik heb me er prima mee vermaakt.

Verhalen

2010-09-18T15:31:00.001+02:00

In het boek Stad van woorden onderzoekt Alberto Manguel het fenomeen van de opkomende intolerantie in de westerse maatschappij. Hij doet dat aan de hand van een aantal essays waarin hij onderzoekt wat andere schrijvers en dichters te zeggen hebben over dit fenomeen. Het gaat over de consequenties, de gevaren en de verantwoordelijkheden van het leven in een samenleving.

Het essay De stem van Cassandra gaat bijvoorbeeld over het vertellen van verhalen. Manguel trekt hier een parallel tussen Cassandra, de priesteres wiens profetieën altijd uitkwamen maar door niemand werden geloofd, en andere ware makers als schrijvers en dichters. De taal die zij gebruiken is vaak voorbeschikt om niet gehoord te worden. Toch is taal datgene wat wij mensen gemeen hebben. We gebruiken het in verhalen waarin we optekenen hoe we de wereld, onszelf en anderen ervaren.

Al die verhalen beginnen bij de kleitabletten van Gilgamesj. Deze man is een tiran in de stad Oeroek waar hij te maken krijgt met een sterke tegenstander, Enkidoe. Enkidoe is het prototype van de gespiegelde hoofdfiguur, zoals daar ook zijn Adam en Eva, Eros en Psyche, Kaïn en Abel, Faust en Mefistofeles, Sherlock Holmes en Watson etc. Manguel trekt het breder en heeft het over spiegelbeelden, waarmee de vermeende tegenstellingen aan het licht komen tussen bijvoorbeeld Ierland en Groot-Britannië en het Westen en Midden-Oosten. In beide gevallen is er sprake van elementen van overheersing en conflict. We zien dat in deze gevallen de eigen identiteit wordt benadrukt en de tegenstander buiten wordt gehouden. Manguel zegt over de toenmalige Prime Minister van Groot-Britannië:

De poging van Brown om een nationale identiteit te definiëren is nagevolgd in verscheidene andere landen, met name in Frankrijk, waar Nicolas Sarkozy, toen nog presidentskandidaat, op 8 maart 2007 voorstelde een Ministerie van Immigratie en Nationale Identiteit in het leven te roepen, waar keurig binnen één instantie zou worden bepaald wat binnen de muren viel en wat erbuiten.

Hoe actueel dit is weten de Roma die in Frankrijk wonen. De tegenstander of groepering die niet aan de norm voldoet wordt buiten de deur, de stad of het land gezet.

Het essay over de boeken van Don Quichot vertelt over de strijd tussen de beoefenaars van de letteren en de wapenen. Don Quichot is een exponent van beide. Als fervent lezer van ridderromans neemt hij de wapenen op om ten strijde te trekken tegen het onrecht. De dichter Anchises zei al dat politiek en macht voor de kunsten gaan. In Middeleeuws Spanje werd dit duidelijk door het verdict waarbij alle Joden en Arabieren Spanje uit werden gezet. Hiermee ging een groot deel aan geleerdheid en kunstzinnig talent verloren. Er volgt nog een mooie uiteenzetting van een aantal gevonden loden boeken die zouden moeten aantonen dat één van de Spaanse heiligen, Sint Cecilius, van Moorse afkomst was. De huidige paus Ratzinger heeft ervoor gezorgd dat deze boeken in Granada worden tentoongesteld, als voorbeeld van de kracht van een verhaal. Manguel:

Zoals ook Don Quichot wist, verlenen verhalen een samenleving haar identiteit, maar dat kunnen niet ‘zomaar’ verhalen zijn: ze moeten inspelen op een gedeelde werkelijkheid die de samenleving zelf vormt uit haar ontelbare gebeurtenissen, geworteld in tijd en plaats en toch altijd veranderlijk. Het kunnen geen gefingeerde inventies zijn in de zin van vervalsing of onjuiste voorstelling van zaken…ze moeten, in een diepgewortelde, literaire zin, de ‘klinklare’, de zuivere waarheid zijn.

Het is wat lastig uitleggen, maar dit fragment vat voor mij wel samen waar het bij Manguel om draait. Vanuit zijn expertise, de literaire canon maakt hij een vertaling naar de samenleving van alledag. Het eerder genoemde fragment is actueel waar het de Roma betreft en zijn algemeenheid laat Manguel zien dat taal, boeken en verhalen een onlosmakelijk onderdeel vormen van onze samenleving. Het zorgt voor verbondenheid en voor verdeeldheid.

Uiteindelijk, stelt Manguel, zoeken we naar een betere wereld, vooral voor onszelf. Het kwade willen we weren en daar hebben we structuren voor. De nationalisten die in 1919 de Ierse Republiek uitriepen noemden zich niet voor niets Sinn Féin, ‘Wij zelf”.

Maar hoe definiëren we een samenleving waarvan we vinden dat we erbij horen? Aan de hand waarvan vormen wij ons een beeld van onszelf op de plek die we ‘thuis’ noemen? Antwoorden hierop liggen uiteindelijk besloten in verhalen. Verhalen kunnen ons niet behoeden voor misstappen en misdragingen, maar ze kunnen er ons wel op wijzen, en dat moet volgens Manguel de les zijn. Ik vind het een mooi betoog.

Encyclopedia

2010-09-15T21:20:00.002+02:00

Hoe wordt ik de slimste mens ter wereld? In het boek Ik weet alles! doet schrijver A.J. Jacobs een moedige poging door de gehele Encyclopedia Britannica van A tot Z te gaan lezen. Hij worstelt zich door 33.000 pagina’s en 44 miljoen woorden en vertelt aan de hand van allerlei triviale feiten over zijn huwelijk, de pogingen om zwanger te worden, de relatie met zijn vader en zijn deelname aan de spelshow Who wants to be a Millionaire.

Nu hou ik zelf wel van triviale feiten (ik weet al jaren dat Antananarivo de hoofdstad van Madagascar is) en werd nog meer getriggerd door het feit dat het zou gaan om (weliswaar hilarische) memoires. Wellicht verwachte ik hierdoor wat diepgang.

Welnu, die diepgang ontbreekt. Misschien is dat niet erg maar het bleef voor mij allemaal wel erg aan de oppervlakte. We wandelen keurig aan de hand van het alfabet door de encyclopedie heen en worden vergast op trivialiteiten:

Chaucer, Geoffry
De schrijver van de Canterbury Tales blijkt beboet te zijn omdat hij in een Londense straat een franciskaner monnik had geslagen. Alweer zo’n temperamentvolle kunstenaar.

Het zijn met name die zinnetjes op het eind die me storen. Vaak zijn ze te flauw voor woorden en ze komen door het hele boek voor. Leuk om te lezen dat het lichtgevende deel van de bliksem niet van boven naar beneden, maar van beneden naar boven gaat. Dat druist in tegen de intuïtie van de auteur en hij vraagt zich af:

Welke andere verkeerde ideeën heb ik? Is de zon koud? De hemel oranje? Keanu Reeves een briljant acteur?

Je moet er van houden, deze stijl ligt mij in ieder geval niet. Jacobs vertelt tussendoor over het reilen en zeilen in zijn gezin, de verlangde zwangerschap, zijn erudiete vader met zijn practical jokes en zijn halfslachtige pogingen om zijn zoektocht naar intelligentie cachet te geven. Zo gaat hij op bezoek bij de vijfvoudig winnaar van Jeopardy, bezoekt hij het hoofdkantoor van de Encyclopedia Britannica in de Verenigde Staten en gaat langs bij een gezaghebbend expert op het gebied van intelligentie. Jammer voor hem is er niemand die zijn odyssee een zinvolle onderneming vindt.

Stiekem weet hij dit natuurlijk zelf ook en het wordt toegelicht aan de hand van de uiteenzetting van Yale-professor Sternberg. Hij heeft het over ‘uitgekristalliseerde’ intelligentie ofwel de opeenhoping van kennis. Dit is waar Jacobs zich op toelegt. Sternberg slaat dit echter minder hoog aan dan ‘plooibare’ intelligentie ofwel het menselijk vermogen om zich aan te passen aan een situatie en bij het redeneren en de probleemoplossing flexibel te blijven.

De auteur zal ongetwijfeld alles gelezen hebben maar mij bekroop het gevoel dat zo’n boek snel in elkaar gedraaid kan worden door ad random de encyclopdie open te slaan. Hij maakt wel eens een verwijzing naar een eerder artikel dus hij krijgt het voordeel van de twijfel. Ik mis echter de grote samenhang en daardoor blijft het niet meer dan een aardig boek voor tussendoor.

Toch komt Jacobs uiteindelijk met een soort conclusie: door alles wat hij gelezen heeft vertrouwt hij erop dat de mens uiteindelijk een tamelijk goede soort is. Maar leuker vind ik om te weten dat de beruchte outlaw Jesse James omkwam toen hij werd neergeschoten tijdens het rechthangen van een schilderijtje…

Jorwerd

2010-09-05T14:39:00.003+02:00

Ik wist wel dat Geert Mak een begenadigd verteller was. In Europa had ik al gelezen van hem. Maar of het boek Hoe God verdween uit Jorwerd iets voor mij zou zijn, dat viel te bezien. Verhalen van Het Friese platteland, je moet er van houden, ik ben toch een stadsmens.

Alle schroom kan overboord, het is een fantastisch boek. Mak doet in zo'n 330 pagina's uit de doeken hoe een Fries dorp zich heeft ontwikkeld door de tijd heen en lardeert dat met prachtige beschrijvingen:

In Jorwerd, zelfs in het moderne Jorwerd, bestond nog veel van wat de stad verloren had. Het rook er naar gras, rook, zaagsel, hooi, mest en aarde. De nachten waren er zwart, en de lucht stond nog vol sterren...Een storm was hier een avontuur, zoals je dat in de stad niet meer meemaakte. Een paar dagen na Peets begrafenis begon de wind over de vlakte te razen, de schapen gingen plat, de kont in de wind, en op sommige plaatsen kon je bijna niet meer lopen. Wolken joegen over de hemel als rook uit een fabrieksschoorsteen. Bomen en boerderijen stonden scherp gestoken tegen de donkergrijze lucht. In het dorp ratelden de dakpannen, bomen en lantarenpalen floten, plastic biobakken rolden over de weg. De lucht was vol onrust, en toen de kinderen uit school kwamen rende ze juichend over straat, de jassen halfopen, als bladeren lieten ze zich op de vlagen voortzeilen.

Mak verhaalt over de eerste boeren in het gebied, over de koeien die ze hielden (geel van kleur, de rood- en zwartbonten volgden veel later) en over de leegte en wijdsheid van het land. Hij geeft aan dat tot het eind van de 18e eeuw het boerenbestaan erg traditioneel was. Boeren gebruikten in essentie nog dezelfde middelen als aan het begin van de jaartelling; ploeg, mest, irrigatie en de trekkracht van paarden en ossen. Daarna kwam er verandering. Dat had vooral te maken met de bevolkingsgroei. In de 19e eeuw nam het aantal Nederlanders toe van twee miljoen tot tien miljoen. Die moeten gevoed worden en dat had nogal wat gevolgen voor de landbouw. Een tweede verandering was het transport. Spoorwegen en transatlantisch transport werd fors uitgebreid en de Nederlandse runderexport vertwintigvoudigde ineens. Een andere factor van belang was de mechanisatie. Er volgde een keur aan machines waardoor boeren sneller en efficiënter konden werken, van welke de dorsmachine wel één van de belangrijkste was en later de melkmachine. Die bespaarden de boeren tijd én mankracht.

Mak schenkt ook veel aandacht aan de problemen van het boerenbestaan. Hij beschrijft de crisisjaren aan het eind van de 19e eeuw waarin veel boeren naar de stad trekken om niet meer terug te keren. Door alle machines wordt het stiller en stiller op het erf en in de stallen. De vroegere bedrijvigheid van familieleden die meehielpen en de broodnodige arbeiders en melkers verdween voor een stille efficiëntie. Rond de jaren vijftig van de twintigste eeuw was er zelfs sprake van De Grote Neergang. Notarissen begeleiden meer een meer boelgoeden en steeds meer boerenbedrijven verdwijnen. Er is sprake van schaalvergroting en er komen nieuwe standaarden voor wat grote en kleine bedrijven zijn. De koe blijkt onderhevig aan inflatie en boeren worden gedwongen tot grote investeringen, onder meer omdat de melkbussen verdwijnen en er daarom koeltanks voor de melk aangeschaft moeten worden. Kapitaal wordt steeds belangrijker en door alle efficiëntie ontstaat er overproductie; de bekende melkplas en boterberg. De ellende wordt groter en groter. Superheffingen, mestoverschotten en melkquota volgen, evenals een levendige handel in die quota. De mestoverschotten dienen opgeslagen te worden in mestsilo's, de zoveelste investering.

De titel van het boek slaat op de ontkerkelijking van het platteland. Geloof heeft altijd een belangrijke rol gespeeld op het platteland. Een boer leeft met en in de natuur, maar is vaak overgeleverd aan de grillen ervan. Noodweer, droogte, muizenplagen, de boer moet het allemaal over zich heen laten komen. In de kerk kon steun worden gezocht in barre tijden of konden betere tijden afgesmeekt worden. Met de komst van kunstmest en allerhande bestrijdingsmiddelen kon de natuur voor een deel in toom worden gehouden en daarop volgde een stuk verlies van ontzag voor het hogere. De kerk werd minder bezocht.

Interessant is dat, ondanks de moeilijkheden en de voortschrijdende technieken, de Jorwerter boeren aan het eind van de twintigste eeuw nog steeds verhaalden over hun band met het land, de regen en het vee. Dat zijn gevoelens die niet enkel te verklaren zijn in termen van 'overleven' en 'geld' maar worden misschien het best verwoord door de uitspraak van de oude Tiennon, een negentiende-eeuwse Franse boer:

Als ik zag hoe mijn weiden weer groen werden; als ik geboeid de groei van mijn granen en mijn aardappels op de voet volgde; als ik zag dat mijn varkens groeiden, mijn schapen rond werden en mijn koeien gezonde kalveren kregen; als ik zag dat mijn vaarzen zich goed ontwikkelden en mooi werden, mijn ossen zich ondanks hun harde werken goed hielden, dat ze schoon waren, goed geknipt, de staart gekamd hadden zodat ik trots op ze kon zijn als ik met de andere pachters karrevrachten naar het kasteel bracht, dat de dieren die ik wilde verkopen goed in het vlees zaten: dan was ik gelukkig.

Je zou je zowat om laten scholen tot boer en spoorslags naar Jorwert vertrekken. Maar...het dorpse leven heeft zijn voors en tegens. Er is een grote mate van saamhorigheid, maar de sociale controle is moordend. Iedereen weet alles van elkaar, privacy is lastig, anonimiteit ontbreekt. Het scheelt ook of je Jorwerter bent of zogenaamde import. Je kan er jarenlang wonen, je bent nooit 'van hier'. Ook dit wordt door Mak beschreven. De excentriekeling die rust zoekt, de yuppen met hun tweede huis en de goedwillenden die lid worden van iedere vereniging en die hard vechten voor hun plaatsje in de Jorwerter gemeenschap.

Het boek maakt duidelijk dat de tijd niet stil staat en dat ook een dorp als Jorwert hier in mee moet. Supermarkten verschijnen in naburige steden, openbaar vervoer verbetert en winkels verdwijnen. De moordende regelgeving maakt het steeds moeilijker voor boeren om het hoofd boven water te houden. Opvolging voor het bedrijf is er vaak wel, maar overname is geen vanzelfsprekendheid meer. Bedrijven die honderden jaren en door hele generaties in stand werden gehouden eindigen in het hier en nu. Toch houden velen vast aan hun tradties, zoals Lamkje die het met haar slagerij ook niet vol kon houden:

Het was datzelfde gevoel van eigenwaarde dat Lamkje dreef om haar lege slagerij nog altijd even netjes bij te houden als vroeger; de toonbank keurig schoon, daarop de rode weegschaal, daarachter de grote snijmachine en de gehaktmolen. Ze waren blijven staan, rood en statig in de wit betegelde ruimte, als een tribuut aan de overleden slager, een verzet tegen de tijd.

Wat mooi naar voren komt in dit boek is de dualiteit van het boerenbestaan en het leven in een dorp als Jorwert. Volop in de natuur, tussen gewas en levende have, eigen baas in eigen tijd, maar tegelijkertijd keihard werken op het land en tegen Europese regelgeving. Er is de rust en geborgenheid van het dorp, bij moeilijkheden worden er moeiteloos sociale vangnetten gespannen om elkaar te helpen maar tegelijkertijd is er de druk van de omgeving en zijn sociale controle. Mak heeft een mooie balans gevonden tussen persoonlijke verhalen van Jorwerters en het groter verband; hij zet hun belevenissen in een breder perspectief door ze af te zetten tegen de stadse moraal, tegen collega-boeren in het buitenland en tegen de Europese wet- en regelgeving. Het boek is een behoorlijke aanrader voor al diegeen die niet verder kijkt dan het stadse terras.

Bekentenissen

2010-08-28T15:28:00.002+02:00

Bekentenissen van Zeno van Italo Svevo is een erg vermakelijk boek. Het is een auotbiografie, verteld door Zeno Cosini. Een rijk zakenman in Triëst vertelt zijn levensverhaal op aandringen van zijn psychiater. Het doel is om van zijn kwalen af te komen, zoals daar zijn een zware rookverslaving en een hypochondrische aanleg.

In zes hoofdstukken geeft Zeno een compleet van zichzelf. Roken, huwelijk, overspel, familie en zijn commerciële activiteiten passeren de revue. Ondertoon in het boek is de Freudiaanse psychologie waar Svevo een kenner van was. Hij psychologiseert wat voor zich heen over zijn rookverslaving:

Nu ik mezelf zo aan het analyseren ben komt er opeens een twijfel in me op: zou ik misschien zo aan de sigaret verknocht zijn geraakt omdat ik daarop de schuld van mijn onvermogen kon afschuiven? Maakte ik mezelf niet wijs dat ik, zodra ik ophield met roken, de ideale, krachtige persoonlijkheid zou worden die ik me voorstelde?...Ik breng deze hypothese naar voren als een verklaring voor mijn jeugdige zwakheid, overigens zonder zelf rotsvast van de juistheid ervan overtuigd te zijn.

Zeno ontmoet Ada en wil met haar trouwen. Hij had al kennis gemaakt in zaken met haar vader en frequenteert zijn huis waar hij zijn dochters ontmoet. Ada wijst hem echter af. Zeno doet iedere dochter een aanzoek en trouwt uiteindelijk met de minst aantrekkelijke dochter, Augusta. Hij bedriegt haar, heeft soms spijt maar vindt meestal een rechtvaardiging. Zo brengt hij een muziekboek naar Carla, zijn beoogde maîtresse:

‘Ik heb dit boek voor u meegebracht, dat u denkelijk zal interesseren. Als u wilt kan ik het hier laten en meteen weggaan.’
De toon van mijn woorden was – of leek me tenminste – nogal ruw, maar niet hun inhoud, want welbeschouwd liet ik aan haar de vrije beslissing of ik weg moest gaan of blijven en Augusta bedriegen.

Af en toe kent zijn zelfbeklag geen grenzen. Zijn vriend Copler is gestorven, zijn schoonvader Giovanni is ernstig ziek:

Ik vervolgde mijn zelfonderzoek om na te gaan hoe ik op de doortrapte gedachte was gekomen mijn schoonvader kwaad te doen. En ik ontdekte dat ik moe was, doodmoe. Als de anderen wisten wat voor een dag ik achter de rug had zouden ze me stellig hebben vergeven. Ik had tot twee maal toe een vrouw verleid en me weer met geweld van haar losgerukt, was twee maal bij mijn eigen vrouw teruggekeerd om ook haar tot twee maal toe te verloochenen…Mijn geest, wat confuus door de vermoeidheid en door de wijn, werd door geen enkel schuldgevoel bezwaard en koesterde dat beeld van de goede echtgenoot, die er niet minder goed op werd, al was hij ontrouw.

Zijn commerciële activiteiten zijn aanvankelijk geen succes. Hij leunt op Guido, de man van Ada die een bureau voor hem neerzet maar waar hij feitelijk niets doet. Guido speculeert en maakt grote schulden. Uiteindelijk blijkt Zeno toch een steun voor de familie als het voor Guido slecht afloopt..

Ik heb geboeid zitten lezen. Zeno doet zijn bekentenissen in de meest letterlijke zin van het woord. Zijn zwakheden, zelfingenomenheid, egoïsme en onvermogen etaleert hij met verve. Hij spaart zijn omgeving niet, maar ook zichzelf niet. Het is een constante stroom van gedachten en bespiegelingen vaak vol humor en ironie. Uiteindelijk worden veel verhalen verteld louter om de arts te plezieren.

Feest

2010-08-12T14:58:00.002+02:00

Het boek Alle dagen feest van Remco Campert bevat 18 korte verhalen in 152 pagina's. Dat leest lekker door. Het zijn verhalen over kunstenaars, drank, overspel, vrouwen, dood en verlies. Soms zijn de verhalen absurd, als in "De sprekende kat", "Het meisje met de baard" of als in "Rudolf wordt tien", soms zijn ze gewoon mooi. Het verhaal "Vijfhonderd zilverlingen" heeft een mooie, weemoedige ondertoon.

Het gaat over een man die met zijn kat, Camus, een café inloopt en te kennen geeft een oppas te zoeken voor Camus, voor twee maanden. Een cafébezoeker wil hem kopen voor 500 francs. De man stemt toe:

Ik nam een slokje van mijn bier en stak een sigaret op. Ik deed een trek, blies de rook uit en stond toen plotseling op en rende het café uit. Ik keek links en rechts de straat af. Er was niemand te zien...Ik huiverde. Ik voelde me wanhopig verlaten. 'Was hij al weg?' vroeg de barkeeper, toen ik terugkwam. Ik knikte. De barkeeper pakte het schoteltje van de bar en keek er een poosje naar. 'U had het niet moeten doen', zei hij zachtjes.

Een mooi, sober verhaaltje. Dat geldt ook voor "Een morgen van liefde". Man komt met vrouw in een kleine hotelkamer. Fout behang, muziek van een naastliggend atelier en uitzicht op het lijkenhuisje. Geen goede plek voor de liefde maar het komt er toch van en Campert geeft een beeldende beschrijving:

Hij had haar lief en terwijl zijn handen haar rug omvat hielden...trok een rij van bevrijdende en zuiverende beelden door zijn hoofd: een haven, beschenen door de koude zon en in het water kleine sleepbootjes met kleurrijke vlaggen in top; een besneeuwd boslandschap met de klare witte vloeistof overgoten van dezelfde koude zon; ook vruchten, schalen met glanzende appels en rijpe sinaasappels of blikjes met ananassap, voorzien van prachtig gekleurde etiketten, voorstellend een meisje in een Jantzen-badpak, surfriding in een diepblauwe oceaan; een winkel vol blinkende muziekinstrumenten, saxofoons, trompetten en een buikige tuba. En melk tenslotte, honderden flessen melk, die hij met inspanning van zijn laatste krachten aan scherven sloeg, glinsterende scherven, omspoeld door reine witte melk.

Een prima boekje om de zinnen te verzetten tussen een paar dikke pillen in, of voor een verloren uurtje waar dan ook.

Verraad

2010-08-10T14:24:00.004+02:00

The Madwoman on a Pilgrimage bevat drie korte verhalen van Johann Wolfgang von Goethe. Het zijn verhalen uit zijn Bildungsroman Wilhelm Meisters Wanderjahre. Ik kreeg het boek via de Early Reviewersservice van Librarything.

Gegroepeerd rond het centrale thema “verraad” is het wel een aardig idee van uitgeverij Hesperus om ze zo uit te geven, compleet voorzien van voorwoord, introductie en mini-biografie maar het geheel is toch wat te mager om grote indruk te maken.

Het eerste verhaal vond ik nog het meest veelbelovend. Een onbekende, eenzame vrouw komt op het pad van de Herr von Revanne die zich net aan het verpozen is op zijn land. Dat geeft direct een stukje “vintage” Goethe:

A few years ago he was strolling along the wall that accompanies the main road of his park when he decided to rest in a delightful little grove, a favourite spot of repose for travellers. The trees’ lofty branches loomed over young thickets, as guests found shelter from wind and sun and a translucent spring directed its water over roots, rocks and grass. The wanderer carried with him a book and musket as usual…A beautiful morning was well under way when a woman, charming and youthful, strode towards him.

Een prachtig vertrekpunt voor een verhaal. Dame gaat mee, blijft zelfs enkele jaren en wordt het hof gemaakt door vader en zoon. Toch worden de hoofdpersonen geen echte karakters, het verhaal is daarvoor te kort.

Ook de twee andere verhalen lijden aan dat euvel. Het verhaal “Who is the Traitor?” is het langst en is wat levendiger dan de andere twee. Een man wil niet trouwen met de vrouw die zijn vader voor hem uit heeft gekozen en hij laat hier iets teveel over los in zijn nachtelijke monologen:

….he could restrain himself from bursting out; but he did indeed do so as soon as he was alone. ‘I contained myself!’ he exclaimed. ‘I must not grieve my good father with such bewilderment. I controlled myself, for in this worthy family friend I see the representative of both fathers. It is to him I will speak, to him I will reveal everything…I must have relief from this anguish!’

Grote emoties in een kort verhaal. Ook in het laatste verhaal “Not too Far!” dreigen grote emoties een verjaardagsfeest te overschaduwen. De laatste zin van dit verhaal is wel mooi en geeft nog even het centrale thema weer:

But the damage was done; they were forced to sit together again in that carriage, and scarcely even in Hell itself could souls so hateful to one another be so closely crammed together – the betrayed with their own betrayers.

Hier gluurt de auteur van Faust nog even om de hoek. Ik heb overigens Goethe nog nooit in het Engels gelezen maar dat maakte hier eigenlijk niet uit. Dat lijkt me een compliment voor de vertalers.

Deerne

2010-08-08T13:01:00.000+02:00

Even een paar dagen er tussenuit geweest op zomerreces. Dan wil ik een makkelijk leesbaar boek mee en daar voldoet Een deerne in lokkend postuur van Maarten ’t Hart uit de serie Privé-Domein helemaal aan.

Het is een dagboek over het jaar 1999 met alle bekende thema’s van ’t Hart; literatuur, natuur, klassieke muziek en “de grote gekte”, zijn behoefte om zich in vrouwenkledij te hullen. Nu heb ik met dat laatste aspect van ’t Hart nooit zo veel opgehad, dus die passages bladerde ik fluks door. Wat mij als muziekliefhebber wel interesseert zijn de uitwijdingen over muziek. ’t Hart koketteert graag met zijn kennis hierover:

Vanmiddag hadden we bij de platenclub tien raadwerken. Het derde strijkkwartet van Ernst von Dohnanyi, de fraaie cantate Johannes van Damscus van Sergey Taneyev…, het onbenullige vioolconcert, opus 56 van Niels Gade, de zevende symfonie van Petterson (een verschrikkelijk werk, net als alle andere composities van Petterson), het waardeloze ballet Slaraffenland van Riisager, de cantate Faust et Hélène van Lili Boulanger (dit werd snel door mij geraden, de anderen hadden er veel moeite mee – overigens een fantastisch mooi werk, het was veruit het beste wat we op deze middag te horen kregen…)

Hij koketteert maar een eind weg, ik houd er vaak mooie tips aan over. Verder gaat het over een keur aan onderwerpen, zijn vergeefse pogingen een rijbewijs te halen, zijn boezemfibrillaties, de brieven en verzoeken die hij uit den lande ontvangt en de beslommeringen in en om zijn huis als daar zijn de stal van Bertus, zijn hondje Roef, ooievaars in de buurt, een omgekomen sperwer enzovoort. Met stijgende verbazing las ik het deel waarin ’t Hart uiteenzet wat hij doet voor zijn gezondheid:

’s Morgens vroeg neem ik op mijn nuchtere maag een gedroogde, ontzwavelde abrikoos. Dat zou bloeddrukverlagend werken. Vervolgens eet ik vier donkerbruine boterhammen. De ene dag prokornbrood. Minder zout dan gewoon brood…De volgende dag vikornbrood. Veel vitamine B. Om half negen neem ik altijd een capsule Q 10 super. Het co-enzym Q 10…verstevigt het tandvlees, verlaagt de bloeddruk, versterkt de hartspier…Om een uur of half tien neem ik een hapje gepelde pompoenpitten.

Enzovoort. Geen koffie maar groene thee, ieder dag drie tomaten, tussen de middag weer brood en zelfgemaakte yoghurt, daarna norvasc slikken ter verlaging van de bloeddruk, elke dag twee sinaasappels, een kiwi, een mango en een schijf ananas. Voor het avondeten een glas rode wijn, altijd rauwkost bij het avondeten, nooit vlees, twee maal vette vis per week. Na het eten een zink-seleniumpil en om acht uur een pil Phosetamin. Bij elke warme maaltijd een dozijn teentjes knoflook. Hij noemt het gezondheidswaanzin en dat snap ik; het is wel mooi leesvoer.

Uiteindelijk is het lichte, maar zeer vermakelijke kost. Toelichtingen op muziek en literatuur helpen mij het meest verder en daarom mag ik zijn boeken graag lezen. Ongewenste Zeereis van zijn hand staat nog te lezen in mijn kast.

Drugs

2010-08-01T12:01:00.002+02:00

Voor eenieder die binnenkort zijn eerste shot wil zetten; beter eerst Trainspotting van Irvine Welsh even lezen. Het is het onverbloemde verhaal van Mark Renton, “Rents” voor intimi, en zijn vrienden die in Edinburgh het hoofd boven water trachten te houden.

Het boek is een niet aflatende maalstroom van drugsgebruik, afkicken, geweld en sex. Niet veel meer, maar dat is nu eenmaal de wereld van de hoofdpersonen. Het taalgebruik is grof, het geweld ook en je leest dingen die je helemaal niet wilt weten. Je leest ook dingen die je wel wilt weten. Het boek geeft je in ieder geval een idee wat het betekent als je probeert af te kicken.

Het grote verval zet al in. Het begint net zoals anders, met een gevoel van misselijkheid onder in mijn maag en een onberedeneerde paniekaanval. Zodra ik merk dat ik me ziek begin te voelen verandert het gevoel moeiteloos van onbehaaglijk in ondraaglijk. Kiespijn straalt uit naar mijn kaken en oogkassen en trekt in al mijn botten met een weerzinwekkend, meedogenloos, gekmakend gebons. Het zweten begint precies op tijd, om nog maar te zwijgen van de rillingen die mijn hele rug bedekken als een laagje herfstrijp een autodak.

Je begrijpt wat beter dat iemand weer een shot wil om hier van af te komen. We worden meegenomen op een trip langs ongebreideld drugs- en drankgebruik, willekeurig geweld, waanideeën, ziekte, dood en onuitsprekelijke smerigheid. Toch werkt het. Misschien is de Engelstalige versie het mooist om te lezen omdat het in het Schotse accent is geschreven. Dat vereist wellicht een behoorlijke inspanning maar het is bedoeld om nog dichter op de huid van de hoofdpersonen te zitten. Ik heb gekozen voor de vertaalde versie en ook dat leest goed weg. Ik sla op goed geluk het boek open en citeer:

Ik pak de reserveringskaartjes en stop ze in mijn zak. “Die zijn godverdomme helemaal niet gereserveerd. Ik zal die klootzakken eens reserveren,” zeg ik en lach tegen een van de wijven. Wat zullen we godverdomme nou krijgen. Veertig pond voor zo’n teringkaartje. Hondsbrutaal, die kutten van British Rail, dat kan ik je wel vertellen. Rents haalt zijn schouders op. Die lul heeft een groene baseballpet op. Die gaat het raam uit als die klaplul in slaap valt, dat verzeker ik je.

En dan valt dit fragment nog wel mee. Toch heb ik niet het idee dat dit taalgebruik dient om onnodig te shockeren, het komt authentiek over. Zelfs ouders en grootouders hebben een leven achter de rug van ruzies en gebroken relaties. Een mooi fragment is de reactie van de vader als zoon vertelt dat hij seropositief is:

Uiteindelijk heb ik mijn ouders toch verteld dat ik seropositief ben. Mijn moeder kon niets anders doen dan mij in haar armen sluiten en huilen. Mijn ouwe heer zei niets….Toen zijn snikkende vrouw vroeg of hij niets te zeggen had, zei hij: “Nou ja, wat valt er te zeggen”. En dat bleef hij maar herhalen. Al die tijd keek hij me niet één keer aan…Later die avond, toen ik weer op mijn flat was, ging de bel…Enkele minuten later stond mijn ouwe heer in de deuropening met tranen in zijn ogen. Het was voor het eerst dat hij mij in mijn flat opzocht. Hij kwam op me af en nam me in een verpletterende omarming, snikkend en alsmaar herhalend: “Mijn jochie.”

Wat het verhaal zo boeiend maakt is dat het wordt verteld vanuit de diverse personages uit de vriendenclub. Het legt de verhoudingen binnen de groep bloot en ook dit zorgt ervoor dat je het van dichtbij meebeleeft. Niet voor mensen die zich storen aan de grofheden van dit bestaan, wel voor eenieder die zijn ogen niet sluit voor de rauwe werkelijkheid zoals die nog steeds bestaat.

Welwillend

2010-07-29T22:57:00.002+02:00

Voilà, daar zijn we dan. Een goede twee maanden verder en een dik boek achter de kiezen. De Welwillenden van Jonathan Littell wordt overal zowat de hemel ingeprezen dus het moest gelezen. Welnu, ik doe niet direct mee aan de jubelstemming.

Het idee is natuurlijk prima. We laten het verhaal van de Jodenvervolgingen vertellen door iemand die er middenin zit, de fictieve SS’er Max Aue. Hij vertelt gedetailleerd over zijn reizen door de Kaukasus, de Oekraïne en Rusland en geeft nauwgezet weer welke verschrikkingen hij daar tegenkomt. Vaak rapporteert hij slechts, soms participeert hij. Aue voert gedisciplineerd zijn werk uit, soms onder moeilijke omstandigheden zoals tijdens het beleg van Stalingrad.

Hij raakt zwaar gewond, maakt af en toe uitstapjes naar Berlijn om bij te tanken en heeft zijn ups en downs met zijn superieuren. Wat zijn personage wel diepgang geeft is zijn complexe geest; verliefd op zijn zus, moordenaar van zijn moeder, homosexueel en niet capabel om een relatie met een vriendin, Hélène, aan te gaan. Zo nu en dan komt hij terecht in een angstdroom of belandt zelfs in een echte waantoestand. Toch ontmoet hij belangrijke personen in zijn loopbaan, tot Hitler aan toe.

Los van Aue’s bevindingen wordt in het boek al snel de schuldvraag gesteld. Wie draagt schuld voor alle gruwelen van de Endlösung?

De moderne genocide is een proces dat een massa wordt aangedaan door een massa, en ten behoeve van een massa…Waarom zou de arbeider die het gas moet opendraaien, schuldiger zijn dan de arbeider die met de zorg voor de verwarmingsketels, voor de tuin of voor de transportmiddelen is belast?...Is bijvoorbeeld de wisselwachter schuldig aan de dood van de joden die naar het kamp zijn vervoerd, door het feit dat hij een wissel heeft verzet?...Toch speelt deze wisselwachter bij de uitvoering van het vernietigingsprogramma een cruciale rol: zonder hem kan de trein met joden niet op punt B aankomen.

Ziedaar de spiegel voor onze neus. Laten we niet te snel de veroordeling uitspreken over onze Nachbarn; zelf zouden we wel eens geen haar beter kunnen zijn.

Tot zover dus niets mis met idee, perspectief en hoofdpersoon. Toch jubel ik niet mee met de massa en dat ligt aan de uitwerking. Littell heeft vijf jaar lang feiten verzameld en dat moeten wij weten ook. Indrukwekkend, welzeker, maar ik vond het vermoeiend. Er is een verklarende woordenlijst nodig voor alle afdelingen en eenheden die voorbijkomen. Er is in het verhaal zelf een uitputtende linguïstische toelichting opgenomen van alle talen en varianten erop uit de Kaukasische diaspora. Je moet er van houden. Verder was ik na zo’n 200 pagina’s al murw door alle joden die massaal omgebracht worden, hetgeen tot in detail beschreven wordt.

Om toch positief te eindigen, als je door bovenstaande punten heenkijkt blijft er wel een origineel boek over met diepgang. Het zet je aan het denken. Littell kan uitputtend in feiten zijn, maar kan ook mooi realistisch schrijven:

Die grote, ingestorte huizenblokken, waar de afgelopen zomer nog duizenden gezinnen nog een gewoon gezinsleven hadden geleid, zonder te vermoeden dat weldra soldaten met zes tegelijk hun echtelijk bed zouden beslapen, hun kont zouden afvegen aan hun gordijnen of lakens, in hun keukens met spades op elkaar zouden inhakken en in hun badkamer de lijken zouden opstapelen, die huizenblokken gaven me een hol en bitter angstgevoel; en die angst bracht steeds vaker beelden uit het verleden omhoog, als drenkelingen na een schipbreuk, het een na het ander.

Hoe dan ook geschreven, dit soort boeken laten zien dat er blijkbaar niet veel veranderd is. Men liep toen achter een populist aan met een grote mond en bizarre ideeën. Ziedaar, op dit moment wordt er in Den Haag gepraat over regeringsdeelname door een andere populist met een grote mond met heel valide ideeën, zo vindt een groot deel van de bevolking. Het kan verkeren…

Big Brother

2010-05-25T20:54:00.002+02:00

In 1949 wordt het boek 1984 van George Orwell voor het eerst uitgegeven. Een beklemmend verhaal over hoe de maatschappij er over een goede dertig jaar uit zou kunnen zien. Beklemmend, omdat er een beeld wordt geschetst van een totalitair regime, van een alleswetende leider die in de beschrijving aan Stalin doet denken en van een alles beheersende partij die in strakke meerjarenplannen de toekomst uitstippelt (Orwell kon toen nog niet weten dat Mao in China dat later ook zou proberen).

De maatschappij bestaat voor 85% uit proletariërs. Zij werken lange dagen, hebben niets in te brengen en worden meedogenloos onder de duim gehouden. De overige 15% zijn partijleden die zich op een aantal ministeries bezighouden met propaganda en geschiedvervalsing. Binnen de partij is er de "Inner Party" waarvan de leden speciale privileges hebben.

Overal hangen teleschermen. Hierop wordt de hele dag propaganda afgespeeld, er klinken commando's op en zie dienen om partijleden in de gaten te houden. De kleinste afwijking kan worden bestraft. Straffen variëren van werkkampstraffen tot totale verdwijning. Mensen worden opgepakt en uit de geschiedenis gewist alsof ze nooit hebben bestaan.

In deze maatschappij beweegt Winston Smith zich. Hij werkt als partijlid op het Ministerie van Waarheid waar hij de geschiedenis herschrijft. Hij houdt tegen de regels een dagboek bij en beweegt zich in de wijken der proletariërs met alle gevaren van dien. Hij gaat zelfs een relatie aan met een collega. Beiden weten ze dan eigenlijk al dat dit een keer fout moet gaan.

Ze hebben gehoord van een ondergrondse beweging, "The Brotherhood" waar ze zich bij aan willen sluiten. Het doel is om een eind te maken aan de onderdrukking en de vrije wil in ere te herstellen. Ze nemen een collega in vertrouwen uit de "Inner Party" waarvan ze denken dat hij een rol speelt in "The Brotherhood".

Uiteindelijk worden ze verraden en wordt Winston opgesloten. Hij wordt vreselijk gemarteld en bekent misdaden die hij nooit heeft gepleegd. Hij weet dan nog niet of hij ooit vrijgelaten wordt of direct de kogel krijgt. Zijn grote vraag is dan ook waarom hij al die daden moet bekennen als de dood onvermijdelijk blijkt. Daar heeft de partij een antwoord op:

"Do not imagine that you will save yourself Winston, however completely you surrender to us. No one who has once gone astray is ever spared...what happens to you here is forever. Understand that in advance. We shall crush you down to the point from which there is no coming back...Everything will be dead inside you...We shall squeeze you empty, and then we shall fill you with ourselves."

Het gaat niet zozeer om de bekentenis. Hij moet overtuigd worden van de juistheid van de partij en haar daden. Vroeger stierven dissidenten als dissidenten, met hun eigen denkbeelden, maar Winston zal sterven als een goed partijlid. Het draait om macht, pure macht. Hij wordt naar de beruchte kamer 101 gebracht. Wat daar gebeurt verklap ik uiteraard niet, maar als ze klaar zijn met hem gelooft hij in en accepteert hij de partij volledig. Met zijn geest, maar nog niet met zijn hart. En ook daar komen ze achter...

Orwell heeft nauwkeurig nagedacht over wat voor maatschappij hij wilde neerzetten, waarbij hij natuurlijk een enorme waarschuwing afgeeft tegen het totalitaire systeem. Er zijn een paar superstaten die constant met elkaar in oorlog zijn. De taal wordt ontdaan van overbodigheden en er onstaat een nieuwe taal, "Newspeak". Geen snel verzinsel, er staat een uitgebreide appendix in het boek over hoe deze taal tot stand komt. Het werk op de ministeries wordt uitgebreid beschreven en we leren uit het boek van "The Brotherhood" hoe deze maatschappij ontstaan is. Het meest blijft echter bij wat het gevaar is van macht, manipulatie en wat angst met een mens kan doen. Beklemmend.

Vederbos

2010-05-21T23:58:00.004+02:00

Eindelijk was hij er dan, deel 13 van de Volledige werken van Willem Frederik Hermans. Dit deel bevat beschouwend werk, en wel de bundels Ik draag geen helm met vederbos en Klaas kwam niet. Het heeft ruim een jaar geduurd voordat dit deel verscheen maar het was de moeite van het wachten waard.

Ik draag geen helm met vederbos bevat 34 stukken, eerder verschenen in o.m. Het Parool, Nieuwsnet en NRC Handelsblad. De stukken over de vaderlandse politiek zijn scherp geschreven maar zijn wel een sprong naar het verleden. Wie kent “glimpieper” drs. De Koning nog van de Anti Revolutionaire Partij? De stukken die mij echt interesseren zijn die over de kunstenaars, vaak schrijvers, van voorbije tijden. Zo heeft WFH een duidelijke mening over Lodewijk van Deyssel:

Schrijven over zelf zullen schrijven, over zelf niet geschreven hebben, komt veel minder voor en moet zonder overdrijving gevaarlijk worden genoemd…Er is me maar één voorbeeld bekend van een man die vrijwel niets anders gedaan heeft dan dit: Lodewijk van Deyssel (1864-1952). Lodewijk van Deyssel is een totaal uniek schrijver, omdat hij zich een leven lang gedwongen heeft tot schrijven (en ook niets anders kon dan schrijven) en toch zoveel geschreven heeft over het feit dat hij niet schrijven kon.

Nu ken ik maar één boek van Van Deyssel, Het Ik uit de Heroiesch-Individualistische dagboekbladen, en dat viel me al niet mee. Dit is het boek dat er bij WFH nog het best vanaf komt…

Prachtig zijn de portretten van Bordewijk en van Knut Hamsun. WFH heeft blijkbaar wat met “foute” schrijvers, want naast Hamsun is ook het portret van Céline fraai en in de bundel Klaas kwam niet komt ook de met de Duitsers collaborerende Henri Béraud nog voorbij.

Andere favorieten uit de bundel Ik draag geen helm met vederbos zijn het portret van de fotograaf Atget, waarvan een aantal fraaie foto’s zijn opgenomen en het verhaal over Gerrit Achterberg. Ik heb diens gedichten allemaal gelezen en kan mij bij WFH aansluiten; soms prachtig, soms volslagen onbegrijpelijk maar blijvend interessant.

Tot slot van deze bundel heb ik genoten van de bijdrage over de gevallen vrouwen. Cléo de Mérode, Liane de Pougy, Caroline Otéro; het zijn illustere namen uit de Belle Epoque die WFH uit de vergetelheid trekt. De dagboeken van Liane de Pougy (volgens WFH de mooiste vrouw van haar tijd; daar slaat hij de plank mis, dat is natuurlijk Cléo de Mérode) heb ik inmiddels in bestelling staan.

Liane de Pougy Cléo de Mérode

De bundel Klaas kwam niet bevat ook een scala aan intrigerende portretten. Een kleine greep: de schilder Fernand Khnopff, de ondergewaardeerde Vondel-vertaler Jean Stals, Friedrich Nietzsche (bedeeld met 6 hoofdstukken), H.P. Lovecraft met zijn gruwelverhalen en Henri Béraud; verrader, maar schreef een grootse roman over dik zijn, genaamd Le Martyre de l’obèse.

Verder staan er prachtige stukken in over boekvertalingen, de moeilijkheden en (on)mogelijkheden hierbij. Waarom zijn Nederlandse schrijvers niet beroemd in het buitenland? WFH schrijft:

Wanneer er beweerd wordt dat een Nederlands boek buiten de grenzen van het vaderland in de winkels ligt, is dit veelal overdreven. Het betekent in de regel niet veel anders dan dat de Stichting ter Bevordering van de Vertaling van Nederlands Letterkundig Werk Bonae Litterae Neerlandicae Patriae et Orbi een kolossale som betaald heeft aan iemand die slecht Nederlands kent om een Nederlands boek te vertalen in zijn eigen moedertaal die hij ook slecht kent. En dat het aldus ontstane onleesbare produkt in het buitenland is uitgegeven door een uitgever die het ook geen lor kan schelen.

Scherpe stukken, vaak onderbouwd met een enorm arsenaal aan feiten. Exemplarisch is het hoofdstuk waarin de Privé-domeinuitgave Nr. 71 Friedrich Nietzsche; Uit mijn leven volledig gefileerd wordt. WFH toont feilloos aan dat er talloze fouten inzitten, met als toppunt dat “herder” doodleuk vertaald wordt als “hert”. Ik ga naarstig op zoek naar dit deel…

Het laatste dat ik er wil uitlichten is het verhaal over de schilderes Marie Bashkirtseff. Zij gaf al vroeg blijk van een grote intelligentie. Zij las veel, danste, was mooi en tekende en schilderde niet onverdienstelijk. Zij hield echter ook een dagboek bij en wel omdat ze niet wilde sterven “zonder een spoor te hebben nagelaten”. Zij moet wat voorvoeld hebben; ze stierf op 24-jarige leeftijd aan tuberculose. Op het kerkhof van Passy te Parijs is zij begraven in een enorme Byzantijnse kapel. Een keuze uit haar dagboeken zijn ook verschenen bij Prive-domein, nummer 215. Ik hoop dat deze correct zijn vertaald.

Weer een lange recensie, maar dat komt door mijn enthousiasme voor deze bundels. Ik lees wel commentaren dat mensen het gevit en gedram uit Parijs (zijn toenmalige woonplaats) wel eens zat zijn. Ik heb daar nog helemaal geen last van. WFH kent zijn klassiekers en ik denk dat menigeen diep zal moeten spitten om zijn polemieken te weerleggen. Als ze dat kunnen, hebben we weer een interessant boek erbij denk ik dan maar.

Boekendief

2010-05-18T18:25:00.004+02:00

De Boekendief van Markus Zusak is een hoogst origineel boek over de Tweede Wereldoorlog. Het wordt namelijk verteld door de Dood. De Dood, die vertelt over een meisje, Liesel Meminger, dat ondergebracht wordt bij een pleeggezin.

Het is geen gruwelijke Dood die het verhaal doet. Het is een milde, licht ironische Dood, die toch af en toe zeer “to the point” is:

Ziehier een Klein Feit

Je gaat dood.

Of:

Een Spectaculair Tragisch

Moment

Een trein reed heel erg hard.

Hij was afgeladen met mensen

In het derde rijtuig

Stierf een jongetje van zes.

Hiermee begint het verhaal. Liesel verliest haar broertje tijdens een treinreis. Hij wordt begraven en Liesel vindt een handboek voor doodgravers op het kerkhof. Ze kan nog niet lezen maar neemt het mee. Door haar moeder, een communiste, wordt ze afgeleverd bij een pleeggezin, Rosa en Hans Hubermann. Rosa scheldt doorlopend maar heeft, zoals zal blijken, een groot hart. Hans neemt Liesel liefdevol op. Hij is er als ze nachtmerries heeft en leert haar lezen.

Liesel maakt vrienden in de buurt en haar grootste vriend is Rudy Steiner. Ze voetbalt met hem en ze gaan samen uit stelen. Rudy probeert altijd een kus van haar te stelen en dan komt de Dood met een genadeloos doorkijkje:

Een Kleine Opmerking Over

Rudy Steiner

Hij verdiende het niet om op die manier te sterven

Het is oorlog, het is duidelijk dat niet alles goed zal aflopen en deze opmerkingen maken dat je graag wilt doorlezen. Er komt ook een onderduiker, een Jood. Het is de zoon van de man die Hans Hubermann in de Eerste Wereldoorlog het leven heeft gered. Hans verbergt hem en Liesel ontwikkelt een speciale band met hem. Uiteindelijk kan hij niet langer bij hen blijven door een fout van haar pleegvader.

Liesel heeft honger naar boeken. Zij steelt ze uit de bibliotheek van de burgemeester. Rudy helpt haar daarbij. Zij krijgt van hem de naam Boekendief. Uiteindelijk heeft ze een kleine collectie waaruit ze voorleest in de schuilkelders tijdens de bombardementen.

Tussendoor doet de Dood zijn verhaal over de gruwelen van de oorlog:

De zomer brak aan. Met de boekendief ging alles uitstekend. Voor mij had de hemel de kleur van joden. Wanneer hun lichamen waren opgehouden met het zoeken naar openingen in de deur, stegen hun zielen op. Hun vingernagels hadden aan het hout gekrabd en waren er in sommige gevallen zelfs in vast komen te zitten door de brute kracht der wanhoop, en hun geesten kwamen naar mij toe, regelrecht in mijn armen. We klommen uit die douchefaciliteiten, naar het dak en hoger, de zekere uitgestrektheid van de eeuwigheid tegemoet.

Gruwelijk, maar mooi verwoord. De Dood heeft genoeg te doen, ook in de nabije omgeving van Liesel, maar laat ik niet meer verklappen.

Er zitten een aantal mooie karakters in het boek. Allereerst de pleegouders, Rosa en Hans. Rosa scheldt alleen, is narrig maar je kan er op bouwen in tijd van nood. Hans is vriendelijk en sleept Liesel door moeilijke tijden. Zelfs de Dood mag hem graag. De buurvrouw Frau Holzapfel spuugt dagelijks tegen de voordeur, zoekt ruzie, maar wil toch graag door Liesel voorgelezen worden. Tenslotte Rudy Steiner, die het bestaat om zichzelf zwart te verven en als Jesse Owens sprintjes te trekken over de renbaan. Hij redt een boek voor Liesel uit de koude rivier en is daarmee een held natuurlijk.

Uiteindelijk draait het om de liefde van Liesel voor de boeken en hun verhalen, maar ook voor de mensen om haar heen. Zij en haar naasten krijgen het behoorlijk voor de kiezen en dat maakt dit boek tot een page-turner waardoor 556 pagina’s als vanzelf omslaan.

Engel

2010-05-17T15:41:00.001+02:00

De Blauwe Engel van Heinrich Mann is een boek over verval. Beroemd geworden door de film met Marlene Dietrich in de hoofdrol werd het voor het eerst in 1905 gepubliceerd onder de titel Professor Unrat.

Het is het verhaal van de leraar Metz. Autoritair, onvriendelijk en al sinds mensenheugenis verbonden aan het plaatselijk gymnasium als leraar klassieke talen. De halve stad heeft bij hem in de klas gezeten en iedereen kent en noemt hem bij zijn bijnaam, Mest (ik dus lekker ook vanaf nu). Hij haat het, probeert leerlingen te betrappen die het zeggen maar het lukt zelden.

Eén van de meest onuitstaanbare leerlingen is Lohmann. Mest ziet op een dag een gedicht over artieste, Rosa Fröhlich, in het opstelschrift van Lohmann. Hij is geïntrigeerd en gaat op zoek naar deze artieste. Hij is er van overtuigd Lohmann met haar te betrappen. Hij vindt haar uiteindelijk in de nachtclub De Blauwe Engel.

Zijn leerlingen, waaronder Lohmann zijn er ook maar vluchten. Mest raakt met Rosa in gesprek en komt volledig in haar ban. Hij blijft haar bezoeken en gaat deel uitmaken van haar entourage. In de stad komt de geruchtenstroom op gang. Rosa treedt op, vaak met succes, maar soms wordt ze uitgejouwd. Mest wordt er woedend om, dat publiek bestaat immers grotendeels uit ongehoorzame oud-leerlingen:

Hier hadden ze hun laatste toevlucht gevonden om zich tegen hem te verzetten. Mests despotisme stuitte op de uiterste grenzen van het menselijk vermogen tot onderworpenheid...Hij kon het nauwelijks verdragen. Hij snakte naar lucht, zocht naar een uitweg, hij had lust een van die schedels open te breken om met kromme vingers in de hersenen de zin voor schoonheid weer op zijn plaats te leggen.

Uiteraard gaat dit niet goed. Mest verwaarloost het onderwijs, is alleen nog met Rosa bezig en verliest uiteindelijk zijn baan. Dat weerhoudt hem niet haar ten huwelijk te vragen en ze stemt toe. Er volgen uitstapjes naar mondaine badplaatsen en er worden feesten gevierd in het huis van Mest en Rosa. Er wordt volop gegokt, het nieuws gaat rond en er verschijnen meer en meer mensen op de feesten, tot de consul en de politiecommissaris aan toe. Het verval betreft niet meer Mest alleen, de bevolking wordt er in meegetrokken.

Rode draad in het verhaal zijn de wraakgevoelens van Mest ten opzichte van zijn vroegere kwelgeesten. Sommigen vergokken alles en dan heeft Mest er weer één "verpletterd". Dat zijn zijn momenten van triomf. Eén oud-leerling dwingt hij tot een gevaarlijke zwemtocht waardoor deze bewusteloos raakt:

Hij keek in het slappe, bleke gezicht van de scholier Jacobi en trachtte zich te herinneren hoe opstandig en honend het geweest was. Daar lag hij, overwonnen: voor altijd overwonnen. Hier was geen overwinning of straf meer mogelijk. Hij voelde zich enigzins beklemd. De weg naar de triomf onder hem begon weer een beetje te slingeren. De tiran duizelde van de krankzinnige hoogte waarop hij zich bevond...

Hij voelt zich oppermachtig. Onterecht, want er is geen geld voor dergelijke uitspattingen en de schuldeisers staan voor de deur. Als dan ook "angstgegner" Lohmann weer op het toneel verschijnt kan het natuurlijk niet anders dan fout aflopen.

Ik werd er niet door van mijn stoel geblazen maar het is een onderhoudend boek van zo'n 250 pagina's. Prima voor tussendoor en het maakt me wèl nieuwsgierig naar de film.

Misverstanden

2010-05-16T12:37:00.005+02:00

Maarten 't Hart is bezeten. In de eerste plaats van klassieke muziek, zo leren we uit zijn boek Du Holde Kunst, maar ook van lezen, zo leren we uit zijn boek De som van misverstanden. Hierin pakt hij een aantal auteurs en (een deel van) hun oeuvre bij de kop en doet dat op verhelderende wijze.

Hij geeft aan aan welke schrijvers hij verslingerd raakte en welke hem niets doen. Zo ziet hij William Faulkner als een auteur om zich vergaand mee te identificeren en doen auteurs als Kafka en Joyce hem veel minder. Over Faulkner zegt hij:

Na hem was er niets meer denkbaar; in zijn werk was voor mij alles te vinden waar het echt op aankwam en omdat ik hem toch niet eeuwig kon herlezen moest ik wel een stap terugdoen, andere schrijvers lezen die Faulkner toch niet konden evenaren...Ik begrijp wel dat Kafka een heel groot schrijver is maar zijn werk betekent toch niets voor me al is het anderzijds ook weer niet zo dat ik het haat...Nee, Kafka liet me gewoon koud, evenals later Wladimir Nabokov, een schrijver die ook hoegenaamd niets voor me betekent en die ik rangschik onder de kroonluchters die niet kunnen branden.

Kijk, dat is een statement. Het is verbijsterend om te lezen hoe 't Hart zich de oeuvres eigen maakt van de auteurs die hem wel boeien. Als er van Söderberg geen vertalingen meer voorhanden zijn leest hij de Zweedse versie met een woordenboek bij de hand. Hij heeft geteld hoe vaak de woorden eenzaam, vereenzaamd, vereenzaming en eenzaamheid voorkomen in het gehele werk van Van Oudshoorn, hij rekent uit dat hij gedurende zijn treinreizen in zijn diensttijd precies het gehele oeuvre van Trollope kan lezen. Zo leren wij dat wij wellicht ons leven wel aan Trollope te danken hebben. Kennedy las The American Senator tijdens de Cuba crisis en zou besloten hebben net zo sluw te handelen als de hoofdpersoon Arabella. Het is maar dat u het weet.

Het stuk over Arthur van Schendel is interessant. 't Hart wijst op de terugkerende motieven rood, bloed, vuur, sneeuw en wit. Hij geeft haarfijn aan waar dit in de romans is terug te vinden en geeft een mooie bloemlezing van zinnen waar de begrippen rood en wit beiden in voorkomen.

Thomas Hardy belicht hij in zijn rol als romanschrijver én als dichter. Hilarisch is het fragment waarin 't Hart in Engeland de scène naspeelt waarin hij dobbelt bij het licht van 13 glimwormen, alleen om aan te tonen dat dit mogelijk is waar critici dit ooit "wildly improbable" hadden genoemd.

Hij heeft het ook over Henry Roth en zijn roman Call it sleep uit 1934. Roth heeft na dit boek niets meer geschreven en 't Hart snapt dat. Hij vindt het een dermate groots boek dat een schrijver nu eenmaal geen stap terug meer kan doen en er dus beter het zwijgen toe kan doen. Nu heeft 't Hart dit in 1978 geschreven en heeft de werkelijkheid hem ingehaald. In 1995 heeft Roth een omvangrijk werk gepubliceerd, Mercy of a rude stream.

Ik had nog niet gehoord van Albert Vigoleis Thelen. 't Hart koestert zijn boeken Die Insel des zweiten Gesichts over het leven van de auteur op Mallorca in de jaren 1931-1936 en Der schwarze Herr Bahssetup over de belevenissen van de auteur in naoorlogs Nederland met een Braziliaanse rechtsgeleerde. 't Hart publiceerde in Vrij Nederland een stukje over deze boeken en werd benaderd door de auteur. Hij nam hem een interview af wat opvalt door de humor van Vigoleis Thelen. Mede door het hartstochtelijke pleidooi van 't Hart heb ik Het Eiland van de Twee Gezichten direct maar besteld.

En dan Proust. 't Hart wijdt een apart hoofdstuk aan hem. Mensen die Proust niet lezen houdt hij zich niet mee bezig, mensen die Proust wel lezen ergeren hem vaak. Dat komt omdat er een tijd was dat ze Proust niet lazen en dat vaak niet willen toegeven. Komen ze eenmaal tot Proust dan is er vaak geen sprake van bewondering maar van idolatrie gemengd met schaapachtige aanbidding. Velen komen niet voorbij het eerste deel waarbij onevenredig veel aandacht wordt geschonken aan het madeleine cakeje. Omdat ik zelf net aan Proust ben begonnen kon ik hier mijn lachen niet inhouden; ik ga er van uit dat ik Proust uit lees...
't Hart geeft aan dat Proust ronduit vervelend is bij de eerste lezing:

Maar dat is de eerste indruk. Als men maar koppig volhoudt en daarbij liefst ook nog een beetje ziek is, zodat rust gedurende enige tijd gegarandeerd is, wordt men langzaam door dit proza gewiegd...Na Proust zijn de gewoonste dingen bijzonder geworden. Een ontbladerde boom is een belevenis, een zonnestraal in een glasruit een openbaring, het geluid van een kinderstem pure muziek.

't Hart zet de idealist Proust af tegen de realist Roger Martin du Gard, die met zijn roman Les Thibault een ander toppunt in de moderne wereldliteratuur geschreven schijnt te hebben. Verder zet hij mooi uiteen wat hoe belangrijk de "onvrijwillige herinnering" is in het werk van Proust. Er is maar liefst 18 maal sprake van dit fenomeen.

Tot slot William Faulkner. 't Hart beschouwt dit als één van de grootste schrijvers (althans in 1978). Hij geeft mooi aan hoe Faulkner schrijft en hoe bij het lezen van zijn romans "nabeelden" ontstaan:

Als je lang in het duister naar een helder verlichte rode vlek hebt gestaard en je sluit je ogen, zie je diezelfde vlek maar nu heldergroen. Dat is een nabeeld dat door contrastwerking ontstaat, je hersenen leveren in zo'n geval de complementaire kleur. Zo onstaan Faulkners nabeelden ook door contrastwerking: hij levert, via de ontkenningen, het negatief waarvan je zelf de foto moet afdrukken.

Een ander kenmerk van de schrijfstijl van Faulkner is de "bevroren beweging". Het is een techniek om een beeld op te roepen. In het eerste hoofdstuk van Light in August ('t Hart turft weer) gebruikt Faulkner 14 maal het woord "langzaam" en woorden als quiet, peaceful, motionless, steadily, static, patiently,serene en tranquil. Beelden van bevroren beweging.

Er staan verder in het boek nog uitweidingen over Theodor Fontane, Dick Hellenius, Selma Lagerlöf en Simenon. Deze recensie is veel langer geworden dan ik van plan was maar dat komt door de interessante toelichtingen van 't Hart. Mijn wensenlijst is weer een stuk groter.

Rome

2010-05-14T21:54:00.002+02:00

Ik kocht naar aanleiding van de Week van de Klassieken het boek Keizers van Rome van Suetonius. Een handig overzicht van twaalf keizers, beginnend bij Julius Caesar en eindigend bij Domitianus. We hebben het dan over een regeerperiode van ongeveer 49 v. Chr. – 96 na Chr.

Het moet gezegd, na het lezen van dit boek valt Balkenende als “machthebber” ineens reuze mee. Caesar heb ik natuurlijk bestudeerd via de Asterix en Obelix, Nero had iets van doen met een brand in Rome, Caligula was uitzonderlijk wreed ten opzichte van zijn medemens maar daar bleef mijn kennis een beetje steken. Dit boek biedt een mooie chronologie, waarin ook minder bekende keizers als Galba, Otho, Vittelius en Vespasianus aan bod komen.

Suetonius is redelijk consistent in zijn beschrijvingen. Ieder hoofdstuk begint met een kort overzicht van het leven van de keizer tot aan de troonsbestijging. Daarna gaat het over het gedrag en de gewoontes tijdens de regeerperiode tot aan de dood van de keizer. Suetonius wordt wel vergeleken met zijn collega Tacitus, maar deze laatste was meer een geschiedschrijver die de keizers in grote, historische gebeurtenissen beschreef, waar Suetonius meer een biograaf is. Hij focust zich op de persoon en laat historische gebeurtenissen alleen een rol spelen als deze bijdragen tot meer kennis van het leven van het onderwerp.

Die levens waren nogal tumultueus. In veel gevallen verloopt de weg naar het keizerdom via vele veldtochten, openbare functies, stroopsmeerderij en kuiperijen. Het voert te ver om in een recensie alle keizers te beschrijven maar een aantal verhalen wil ik u niet onthouden.

Julius Caesar bijvoorbeeld had twee kanten. Hij is zo ver gekomen door een nietsontziende houding op het slagveld en door met ijzeren vasthoudendheid zijn doelen na te streven. Aan de andere kant stond hij bekend om zijn hang naar luxe en zijn verwijfde kleren. Een dappere ijdeltuit dus.

Augustus is zijn opvolger. Een man die trouw is in zijn vriendschappen; er vallen maar weinig mensen in ongenade. Toch dwingt hij zijn voormalig bondgenoot Marcus Antonius tot zelfmoord en vermoordt hij diens kinderen. En passant brengt hij ook Caesars zoon om. Hij voert een ijzeren tucht door in zijn leger. Suetonius schrijft:

Aan alle soldaten van het tiende legioen gaf hij oneervol ontslag wegens insubordinatie. Evenzo gaf hij andere legioenen die op hoge toon groot verlof vroegen hun ontslag met inhouding van de gebruikelijke toelage bij het verlaten van de dienst. Als bepaalde cohorten van hun plaats waren geweken, decimeerde hij die en gaf hij hun gerst te eten. Centurio’s die hun post hadden verlaten liet hij net als gewone soldaten ter dood brengen.

Hoewel je hiermee niet goed vrienden maakt sterft hij uiteindelijk een zachte dood, bijna 76 jaar oud.

Na Augustus en Tiberius volgt Caligula, ofwel “soldatenlaarsje”. Dit heerschap is het vreselijkste jongetje van de klas. Hij kondigt hongersnood aan en sluit de graanschuren. Hij laat talloze mensen martelen en voor de beesten gooien. Hij laat bergen goudstukken in een zaal storten om er zich in rond te wentelen en hij had een consulaat in petto voor zijn favoriete paard. De blaag is dan nog geen dertig jaar oud. Dat zal hij ook niet worden, hij wordt op zijn 29e vermoord.

Dan volgen Claudius en daarna Nero. Bij Nero lijken er ook een paar steken los. Zo hield hij van straatschenderij en sloeg ’s nachts, verkleed, mensen in elkaar, brak hij in winkels in en roofde ze leeg. Hij regeerde minder en minder en gaf steeds meer toe aan luxe:

Hij dobbelde om vierhonderdduizend sestertiën per oog van de dobbelsteen. Vissen deed hij met een net met gouden rand en draden van purper en scharlaken. Als hij op reis ging, had hij volgens de verhalen nooit minder dan duizend wagens bij zich. De hoeven van zijn muildieren waren met zilver beslagen en zijn muilezeldrijvers waren gekleed in wol van Canusium.

Nero was ook wreed. De pagina’s 344-346 worden gebruikt om te beschrijven wie er zoal uit zijn naaste omgeving werd omgebracht. Suetonius beschrijft zelfs hoe Nero de vrouw doodt van wie hij het meest gehouden heeft. Geen fijne verhalen.

Het laatste sextet keizers zijn de minder bekende keizers. Vaak omdat de regeerperiode kort is. Galba heeft maar 7 maanden geregeerd voordat hij door Otho vermoord wordt. Die roept zichzelf tot keizer uit, maar een andere veldheer Vitellius, was ook al tot keizer uitgeroepen in Germanië. Vitellius wint uiteindelijk en Otho pleegt zelfmoord. Met Vitellius loopt het zeer slecht af, hij wordt vreselijk gemarteld en in de Tiber gegooid. Vespasianus en Titus volgen en sterven beiden een natuurlijke dood. Domitianus tenslotte herstelt de traditie. Hij maakt zich weer ouderwets gehaat en geeft uitgebreid toe aan wreedheid en hebzucht waarvoor ook hij wordt vermoord.

Het is een boek waarin een hoop voorbij komt. Wat opvalt is vaak de consistente ontwikkeling van veel keizers. Vaak beginnen ze trouw, lankmoedig in hun oordeel, vergevingsgezind. Toch kunnen ze vaak op termijn geen weerstand bieden aan rijkdom en wreedheid. Dat zijn dus thema’s die frequent terugkomen. Suetonius is vaak stellig in zijn uitspraken. Hij stelt dat Nero de grote brand in Rome heeft veroorzaakt, waar Tacitus dit als een mogelijkheid of gerucht aangeeft. Anderzijds heeft Suetonius ook een onderzoekende aard en voert hij, zeker in het begin, verschillende brondocumenten aan waaruit hij zijn informatie haalt. Opvallend zijn de beschrijvingen van de vele voortekenen die keizers zien als hun dood wordt aangekondigd, zoals donderklappen bij heldere hemel, standbeelden die in tranen uitbarsten en ingewanden die “gelezen” worden. Als kind van zijn tijd stelt Suetonius geen vragen bij dergelijke voortekenen, hij vermeldt ze slechts. Het is een informatief boek, vol gruwelijke maar ook vermakelijke details. Het wordt duidelijk hoe de levens verlopen en hoe een opvolger aan de macht komt. Achterin het boek staat nog een overzicht van Romeinse ambten en termen, een namenregister, een stamboom van het Julisch-Claudische huis en een uitgebreid notenapparaat. Dit boek leent zich prima om nog eens na te slaan voor wat achtergrondinformatie.

Keizer Nero

Mensje

2010-05-07T22:25:00.002+02:00

Na het boek van Reve leek me het dagboek uit 1976 Alle dagen laat van Mensje van Keulen mij een mooie opvolger. Waar ik Reve achterliet in de jaren zestig zou Mensje mij een mooi tijdsbeeld moeten laten zien uit de jaren zeventig. Ook zij beweegt zich immers in hedonistisch literaire kringen dus dat beloofde wat.

En dat viel wat tegen. Het is een erg versnipperd dagboek dat na de helft, rond pagina 100, pas een beetje op gang komt. In de eerste paar maanden wat aantekeningen over muziek, over de poezen, over een vakantie, afgewisseld met wat fragmenten van een boek waarmee ze bezig is. En over kritieken:

Een kritiek van een Belg op "Van Lieverlede" die van een jaloerse vrouw leek te komen: dat iedereen zoiets zou kunnen schrijven, maar dat niet iedereen furore wenste te maken met "spruitjesliteratuur". Weer die spruitjes. Ik mag ze graag eten, de mooie kleine kooltjes met hun tientallen fijne blaadjes, maar het woord komt in mijn boeken niet eens voor.

In dit boek dus wel. Een keer of drie. Het dagboek kabbelt voort met aantekeningen over de krakers die naast hen wonen, over de kookkunsten, gezondheidsklachtjes en over eindeloos drankgebruik en het langs-elkaar-heen-huwelijk met haar man Lon. Zoals gezegd wordt het interessanter op ongeveer de helft als de fragmenten wat langer worden en het meer een coherent geheel wordt. Er komen wat meer collega-schrijvers in voor. Zo gaat ze naar een feest bij Gerrit Komrij en zijn vriend Charles Hofman:

In de tuin aan de Jacob van Lennepkade...zaten, naast Gerrit en Charles, Charles' moeder Willie, haar tweede echtgenoot Wim...Hans Warren en diens vriend Giovanni, ofwel Gianni...Ik telde tweeëntwintig lege wijnflessen op het terras. ..'Ces écrivains!' riep Gianni met walging, 'Ces poètes! On me casse les pieds!...Je suis malade! Malade!'...Pas toen Gerrit kwam, ging hij mee terug naar binnen. Een paar minuten later lag hij verderop in de tuin te braken...Dertig lege flessen op het bordes. Stukjes stokbrood dreven in het water van de champagnekoeler...

En meer van dat, hoewel ik dat dan wel weer leuk vindt. Het blijft aardig om te lezen hoe de verhoudingen lagen tussen de jonge schrijvers van toen die inmiddels vaak gevestigde namen zijn. In dat verband lijkt het me aardig om in de latere dagboeken van Warren zijn perspectief weer te lezen over deze jaren. Er zitten ook meer beklijvende verhalen in. De vechtrelatie met haar man loopt als een rode draad door het dagboek heen. Laat thuiskomen, non-communicatie, irritaties, ruzies, kinderwens, vreemdgaan, het zit er allemaal in. Ook het fragment waarin de vriendin van de schrijver Robert Loesberg omkomt bij een treinongeluk is belangrijk. Het tekent de relatie van Robert met Mensje en de anderen om hem heen. Het gaat niet goed met hem en hij zal uiteindelijk jong sterven.

Een dagboek zie ik graag wat meer samenhang vertonen dan dit dagboek. Mensje geeft zelf aan dat ze het een opgave vindt om het bij te houden, waar Warren het juist een plezier vindt. Zijn aantekeningen vormen meer een geheel. Misschien dat het daarom niet helemaal aan mijn verwachtingen voldeed. Wel leuk om de fratsen van collega-schrijvers mee te beleven in hun nachtenlange discussies en feesten, gevolgd door splijtende katers en machteloze hoofdpijnpoeders.

Reve I

2010-05-05T21:56:00.002+02:00

Vorige week kwam het 2e deel uit van de Reve-biografie van Nop Maas. Nu had ik Kroniek van een schuldig leven deel 1 nog in de kast staan, dus begon ik rap letters te vreten. Een mens mocht eens achterop raken.

Ik had het verzamelde werk van Reve al achter de kiezen en dat maakte nieuwsgierig naar de mens zelf.

Nu telt de biografie 3 kloeke delen, dus het is te hopen dat Reve een beetje avontuurlijk heeft geleefd.

Deel 1 bevalt prima. Het gaat over de periode 1923-1962 en begint uiteraard met het gezin waarin hij opgroeit. Vader en moeder zijn hardcore communisten en Gerard heeft een broer, Karel, met wie hij een moeizame relatie onderhoudt. Hij is niet populair, heeft weinig vriendjes op school en ontpopt zich tot een verdienstelijk pestkop van de meisjes in zijn klas.

Het gymnasium maakt hij nooit af maar hij behaalt wel een diploma aan de Grafische school. Zijn ontvlambare karakter toont zich als hij een medeleerling een zethaak naar het hoofd gooit en hij daarna in het water springt; een halfslachtige zelfmoordpoging die hem bij de psychiater doet belanden.

Het gezin komt de oorlog redelijk ongeschonden door. Vader heeft ondergedoken gezeten, Gerard en Karel doen wat koerierswerk en worden zelfs een keer gearresteerd maar zonder verdere gevolgen. In de oorlog kreeg hij een relatie met Tine Fraterman. Maas vertelt:

Toen Tine op zichzelf woonde, kreeg zij, net als later Hanny Michaelis, de opdracht om Bach te gaan spelen als er gebeld werd, om te laten zien dat ze niet van de straat waren.

Dat is typisch Reve. Vaak de schijn ophoudend, maar deze net zo vaak weer laten vallen. Dat komen we zo nog tegen. Na de oorlog gaat hij bij het Parool werken en krijgt hij een relatie met Hanny Michaelis met wie hij later trouwt. Zijn boek De Avonden komt uit en doet nogal wat stof opwaaien.

Reve krijgt een relatie met James Holmes en geeft meer en meer toe aan zijn homofiele neigingen. Wat pijnlijk is, is dat hij a. getrouwd is en b. hij zijn vrouw door zijn vriend laat inlichten:

En dan Hanny. Het was wel duidelijk dat zij ingelicht moest worden, maar Gerard durfde het zelf niet aan. Tijdens een bezoek van James Holmes op de Galerij ging Gerard een blokje om en lichtte James haar in over Gerards homoseksualiteit. Volgens haar herinnering deed hij dat bijzonder fijngevoelig.

Geen sterk punt van Reve. Hanny gedoogt echter zijn avonturen en het leidt vooralsnog niet tot een scheiding. Hij vertrekt een aantal malen naar Engeland om te schrijven en om toneelcursussen te volgen. Hij heeft verschillende relaties, maar schrijft evenzovele brieven aan zijn vrouw dat hij homo-af is, dat hij er genoeg van heeft en dat hij haar mist. Even de schijn ophouden, maar je weet al dat het maar voor even is.

Hij schrijft verhalen in het Engels en er volgen wat publicaties maar uiteindelijk keert hij terug naar zijn moedertaal. Mooi is dat Willem Frederik Hermans hem danig de oren wast over de kwaliteit van zijn Engels. Reve krijgt nog een verhouding met Wim Schuhmacher. Hij gaat zelfs met hem samenwonen in een huis waar Hanny ook een deel van bewoont. Haar tolerantie kent bijna geen grenzen tot ze uiteindelijk toch van hem scheidt. Dat gebeurt ook met Wimie en Gerard. Wim verlaat hem voor een "loodgietend prijsdier" in Londen en aan het eind van dit deel blijft Gerard alleen achter.

Gerard Reve is een complex mens en dat maakt zijn verhaal boeiend. Enerzijds kan hij geestig zijn, anderzijds kan hij woedend worden (er staat een mooi verhaal in over een woededelirium waarin hij een braadpan met rollade naar Wim smijt). Hij kan rancuneus en bot zijn maar ook verlegen en onzeker (zo is hij bang voor de vileine pen van Willem Frederik Hermans, waarbij hij uiteindelijk toch in ongenade valt). Hij wil enerzijds Hanny niet kwijt en spreekt dat vaak uit, anderzijds laat hij zijn avontuurtjes niet na. Ik vind hem af en toe tenenkrommend in zijn brieven naar zijn geliefden maar ook ontroerend in zijn onzekerheden.

Er valt veel te verhalen en dat doet Nop Maas met verve. Het boek is een waterval aan feiten en weetjes maar leest prima door omdat alle noten onderaan de pagina’s staan. Er hoeft niet heen en weer gebladerd te worden. Naast een portret van een groot schrijver geeft het ook een mooi tijdsbeeld van vooral de jaren zestig met de toen acterende schrijvers en dichters als Mulisch, Nooteboom, Lucebert, Campert, Wolkers en Vinkenoog. Eén slordigheidje: Harry Mulisch, toch een aantal malen genoemd en niet de grootste vriend van Gerard, ontbreekt in het Personenregister. Reve zou het zelf gedaan kunnen hebben...

Kleine keizer

2010-04-27T21:44:00.002+02:00

Ik voelde mij sinds vorig jaar licht bezwaard nooit wat van Martin Bril te hebben gelezen. Dat maak ik bij deze goed. Precies een jaar na zijn dood kocht ik De Kleine Keizer. Het is een bundeling van verhalen die deels zijn verschenen in het Belgische dagblad De Morgen en in de Volkskrant.

Het zijn verhalen en anecdotes over een passie, Napoleon. Om zo'n onderwerp in een boekje van 193 pagina's te beschrijven dwingt je tot fragmenten. Volledigheid is onmogelijk, maar volledigheid hoeft ook niet.

Bril wandelt aan de hand van een aantal thema's en specifieke gebeurtenissen door het leven van Napoleon. Zo heeft hij het over Napoleon, gedefinieerd door de stilte om hem heen:

De stilte rond Napoleon.
Niemand durft iets te zeggen. Iedereen wacht op hem, altijd. En op heel wat schilderijen is die stilte ook te zien. Napoleon in Egypte. Zijn officieren op een afstandje. Napoleon bij Austerlitz: dommelend op een stoel bij een kampvuur. Zijn officieren op eerbiedige afstand...Alleen, en niet alleen, eenzaam tot in de kern...Een man, gedefinieerd door de stilte om hem heen - meesterlijk vind ik het.

Bril noemt verschillende schilderijen bij naam en ik heb ze allemaal opgezocht, het verhaal gaat zo meer leven. Hieronder het schilderij dat volgens de overlevering het meest op hem lijkt en één van de zeldzame afbeeldingen met een zweem van een glimlach. Hij heeft het verder over Napoleon in Gorinchem, over zijn vrouwen Josephine en Marie-Louise, zijn verbanningen naar Elba en Sint-Helena, over de Slag bij Waterloo. Maar hij haalt ook onbekendere verhalen naar boven, over de Nederlander Dirk van Hogendorp die zich in de hofhouding van Napoleon weet te wurmen, of over de koning van Rome, Napoleons zoon, die al vroeg aan de tering bezweek.

Bril komt met veel weetjes. Vizier, een wit paard van Naopleon, is nog steeds in opgezette vorm te bewonderen in het Musée de l'Armée in Parijs. Van de hoeven van Marengo, het paard waarop hij van en naar Moskou zou zijn gereden, maakten de Engelsen asbakken. Die dingen staan nog steeds in Buckingham Palace. Je hebt er niks aan maar ik vind het leuk om te weten.

Bronvermeldingen staan niet in het boek, we moeten Bril op zijn blauwe ogen geloven. Als hij schrijft dat Napoleon op weg naar Elba in een herberg gevonden wordt, zachtjes snikkend in een hoekje van de gelagkamer, dan moet hij dat hebben uit één van de honderden boeken die hij heeft gelezen over dit onderwerp. Hij krijgt het voordeel van de twijfel.

Soms is Bril breedsprakig. Als hij zegt dat er veel horeca op de Napoleonsbaan zit volgt een hele verhandeling over een brief van een administrateur van Feijenoord die in één van de uitspanningen aan de muur hangt. Geen idee wat het toevoegt. Ook spreekt hij zichzelf soms tegen, zoals op pagina 44:

Napoleon was een man van de zee, of op zijn minst een man van eilanden.

Veertien regels later, dezelfde pagina:

Hij was als eilander een man van het land, en helemaal niet van het water.

Maar laten dit kleine kanttekeningen zijn (vooruit, nog één op blz 133, "de wieg waarin de zoon van Napoleon werd geboren staat tentoongesteld" - dat zal een flinke wieg geweest zijn), ik heb mij toch prima vermaakt met dit luchtig werkje. Extra leuk voor mijzelf is dat Bril een ceremonie bijwoont bij Quatre-Bras, ter nagedachtenis aan de Nederlandse inbreng aan Engelse zijde, waar een oude bekende uit mijn diensttijd in Duitsland bij de Huzaren van Boreel, luitenant-kolonel Johan, een toespraak houdt. Alleen daarom al mag dit boek niet meer uit mijn kast.

Als mensen nog tips hebben voor onmisbare Napoleonboeken (er zijn er nogal wat) dan hoor ik het graag.

Jacques-Louis David: Napoléon dans son cabinet de travail aux Tuileries

Hersenschimmen

2010-04-25T15:23:00.000+02:00

Ik weet niet of ik Hersenschimmen van J. Bernlef nu een mooi boek moet noemen, een treurig boek of (lekker veilig) een knap geschreven boek. Het is het allemaal. Het is één van die boeken waarvan ik de titel kende maar die ik natuurlijk nooit gelezen had. De laatste tijd ben ik wat meer van dat soort boeken gaan lezen en dat bevalt prima. Vooruit, ik was onder de indruk van dit boek.

Maarten Klein is gepensioneerd en woont met zijn vrouw Vera in Gloucester, aan de kust boven Boston. Zijn kinderen Kitty en Fred zijn al even de deur uit en wonen in Nederland. Zoals zo vaak staat hij voor het raam, te wachten op de schoolgaande jeugd die verderop in de bus stapt. Hij verwondert zich erover dat ze zo laat zijn. Het is zondag, dat was hij vergeten. Vanaf dit moment ontouwt zich een verhaal, verteld vanuit Maarten, waarin hij te kampen heeft met een snel toenemend geheugenverlies. In het begin zit hem dat in kleine dingen, zoals wanneer hij thee drinkt met Vera:

Ik drink de thee. Opeens raak ik geïrriteerd. Ik sta op. 'Ik moet even naar het toilet.' Dat zei ik altijd op mijn werk. Thuis zeg ik altijd gewoon 'naar de wc'. Het nuanceverschil valt haar natuurlijk direct op.

Maarten merkt dat hij zich meer en meer in situaties bevindt die hij niet onder controle heeft. Er komen herinneringen van vroeger boven, aan zijn vader, aan de oorlog en aan school. Als hij terugdenkt hoe hij van de juf eens een potlodendoos moest pakken uit de kast in de gang, merkt hij dat hij thuis ineens op een keukenstoel in het washok staat. Hij komt op verschillende tijden zijn bed uit, het besef van tijd vervliegt.

Het gaat in snel tempo van kwaad tot erger. Maarten vertrekt naar vergaderingen van het bedrijf waar hij al lang niet meer werkt. Breekt deuren open om naar buiten te gaan en vraagt bij herhaling naar lang overleden huisdieren. Vera ziet het aan en haalt een dokter erbij. Samen proberen ze herinneringen op te halen.

Als Vera aan een hulp vertelt wat haar gevoelens zijn bij het gedrag van Maarten wordt dit prachtig beschreven door Bernlef:

'Ruim veertig jaar ben ik met hem getrouwd. En dan opeens dit. Meestal gaat zoiets langzamer, geleidelijk. Maar bij hem is het opeens begonnen. Ik voel me erdoor overvallen. Het is wreed en onrechtvaardig. Ik kan soms zo woedend en opstandig worden als ik zie hoe hij naar me kijkt als uit een andere wereld. En dan weer ben ik alleen maar droevig en wil ik hem zo graag begrijpen. Of ik praat maar met hem mee en dan schaam ik me later. Ik ben blij dat jij er bent want het wordt me soms echt te veel. Dan kan ik het echt niet meer aanzien. Nu kan ik er tenminste soms even uitlopen.'
Even is het stil. Ik voel de tranen langs mijn oogleden op mijn wangen lopen.

Dat is het schrijnende. Er zijn momenten van helderheid, maar die worden steeds schaarser. Maarten denkt meer en meer in fragmenten en zo wordt het verhaal ook verteld. Uiteindelijk kan hij niet meer thuis blijven en wordt hij meegenomen:

Meubels, piano, een heel interieur, een hele kamer wankelt en kantelt aan mij voorbij. Vera staat bij de deur. 'Vera!' Ik wil overeind komen, scheef hangend mijn armen naar haar uitstrekken. 'Vera!' Lig vast, geboeid. Ze dragen me de deur door en ik roep haar, 'Vera!', maar ik zie haar niet meer...

De hersenschimmen zijn alom tegenwoordig nu. De helderheid verrdwijnt meer en meer. Ik begrijp beter wat mensen doormaken die dit moeten meemaken. Bernlef heeft een aangrijpend boek geschreven.

Swann

2010-04-23T00:10:00.003+02:00

Alea iacta est, zei Caesar bij de Rubicon en ik zeg het gewoon op de bank thuis. De kant van Swann van Marcel Proust is gelezen, is uit en ligt achter mij en dat is jammer. Maar ook weer niet, want het is de aanzet tot een groot avontuur.

Zoals velen moest ik er ook even toe komen. Je begint niet in een verloren uurtje aan A la recherche du temps perdu.

Ook ik kende de verhalen over dikke boeken, lange, doorwrochte zinnen en eindeloze bespiegelingen. Nu, na het eerste deel weet ik meer. Moet je omzichtig omgaan met een literaire mammoet als deze? Welnee, geen zorg. Begin eraan, desnoods in een verlaten uurtje maar neem de tijd. Neem alle tijd.

Ik heb natuurlijk te snel gelezen. Ik kan zo’n boek niet na 10 bladzijden opzij leggen. Ik wil weten wat er komt, ik ben zelf namelijk ook erg goed in mijmeren. Ik mijmer dus eindeloos mee. Over de inhoud hoef ik niet te zeer uit te weiden. Het zijn geen ingewikkelde plots maar redelijk omlijnde delen. Deel 1 gaat over des vertellers jeugd in het gehucht Combray. In dit deel troffen mij de prachtige beschrijvingen van de omgeving en natuur:

De hoogte van een onduidelijke boom aftoppend, beijverde een onzichtbare vogel zich om de dag korter te laten lijken, zocht met een langgerekte noot de omringende eenzaamheid af, maar kreeg er een zo eenstemmig antwoord uit terug, van de weeromstuit dubbel zo verstomd en roerloos, dat het was of hij zo-even het ogenblik dat hij vlugger voorbij wilde laten gaan voor altijd had stilgezet.

Zulke zinnen herkauw ik graag even. Beroemd is de scène waarin een madeleine-cakeje, gedoopt in de lindebloesemthee de schrijver terugschiet naar zijn jeugd. Dat wordt nog eens prachtig samengevat:

Zo…kwamen nu alle bloemen van onze tuin en van het park van M. Swann, en de waterlelies van de Vivonne, en de brave lieden van het dorp en hun woninkjes en de kerk en heel Combray en zijn omgeving, kwam dat alles, vorm en vastheid krijgend, tevoorschijn, stad en tuinen, uit mijn kopje thee.

Het boek heeft nog twee delen. Deel 2 handelt over monsieur Swann en het leven dat hij in de salons van Parijs leidt. Geen beschrijvingen meer van de prachige natuur, maar des te meer portretten en observaties van de salondeelnemers. Zijn relatie met de wispelturige Odette kent pieken en dalen. Hij beweegt zich in voornamere kringen, houdt van serieuze muziek en Hollandse meesters (met name Vermeer). Zij wil zich graag bewegen in die voorname kringen, houdt van populaire walsen en heeft geen idee wie Vermeer is. Toch komt Swann niet los van Odette, die hem genadeloos weet te manipuleren. In het korte derde deel krijgen we weer een terugblik en wordt duidelijk waar Swann en Odette eindigen.

Zoals gezegd heb ik het boek voor mijn gevoel te snel gelezen. Er zit veel meer in het boek dan hier te beschrijven is. Ik heb een boek besteld, Paintings in Proust, waarin alle schilderijen worden getoond die in "A la recherche..." worden genoemd. Ik ga de muziekstukken erbij zoeken die worden genoemd, inclusief de door Swann en Odette zo geliefde Sonate van de niet bestaande componist Vinteuil (die is bijv. gereconstrueerd door de Chileen Jorge Arriagada en door de Belg Boudewijn Buckinx). Hiervoor zal ik het boek voor een groot deel weer herlezen en dat is echt geen opgave. De prima (herziene) vertaling van Thérèse Cornips heeft ervoor gezorgd dat ik geen probleem heb gehad met de lange zinnen. Het leest vloeiend. Zij gaat in de komende jaren de overige delen ook herzien. Voorlopig ben ik dus aangewezen op dit deel en kijk ik reikhalzend uit naar het vervolg.

Rondom Proust

2010-04-14T20:55:00.003+02:00

Door het lezen van Hoe Proust je leven kan veranderen van Alain de Botton heb ik mijn grote teen vast gedipt in de mèr à boire die Proust toch is. Getipt door een recensie van Anna van Gelderen schafte ik het onverwijld aan om daarna door te stoten naar het magnum opus, Op zoek naar de verloren tijd.

Het zal wel even duren voordat ik dat achter mijn kiezen heb, want ik kies voor de herziene vertaling van Thérèse Cornips, waarvan onlangs het eerste deel is verschenen.

Terug naar De Botton. Op de achterkant wordt het boek aangeprezen als een diepzinnig doe-het-zelf boek waarin we antwoorden vinden op prangende vragen als: hoe blaas je een liefdesrelatie nieuw leven in? Hoe kies je een goede arts? Hoe breid je een vriendenkring uit enzovoort. Waarom kom ik dit boek nu pas tegen?

De hoofdstuktitels doen je wel denken aan een soort zelfhulpboek. Hoe je vandaag van het leven kunt genieten, Hoe je voor jezelf kunt lezen, Hoe je met succes kunt lijden en Hoe je boeken weglegt. Dat prikkelt de nieuwsgierigheid en dan begint hoofdstuk één:

Er zijn weinig dingen waar mensen zich zo toegewijd mee bezighouden als met ongelukkig zijn. Als we door een kwaadaardige schepper op deze wereld zijn gezet met als enig doel te lijden, dan mogen we ons op de borst slaan voor het enthousiasme waarmee we ons van die taak kwijten.

Ai, we zijn goed in lijden. Hoe dan toch vandaag van het leven te genieten? De Botton haalt een anekdote aan uit het leven van Proust, waarbij Proust aan moest geven wat te doen bij een naderende Apocalyps. Nou, Proust gaat nog naar het Louvre, gaat op bezoek bij mevrouw X en maakt nog een reis naar India. Zaken die ver van hem afstonden in zijn echte leven, maar daar gaat het niet om. De Botton geeft aan:

Het feit dat we plotseling aan het leven gehecht blijken wanneer we oog in oog staan met de dood, doet vermoeden dat we, toen het eind ervan nog niet in zicht was, niet de lust in het leven zelf hadden verloren maar in onze alledaagse versie ervan en dat onze gevoelens van onvrede eerder het gevolg waren van een bepaalde levenshouding dan van een hopeloos zwartgallig aspect van de menselijke belevingswereld.

Aha, daar prikt De Botton onder het ogenschijnlijk oppervlakkige antwoord van Proust. Het maakt ons scherper in de beleving van het leven zelf.

Dat geldt ook voor de overige hoofdstukken. De toon is licht, maar er is een boodschap. Ik heb in mijn aantekeningen meer dan tien citaatmogelijkheden opgenomen maar toen ben ik gestopt. Het is onbegonnen werk. Ik kan net zo goed het boek overschrijven.

Nog één voorbeeld dan uit het hoofdstuk Hoe je met succes kunt lijden. Proust had een lange lijst van kwalen en was daardoor geenszins te benijden. Toch ging hij er op Proustiaanse manier mee om. De bloem kreeg nooit de schuld van een astma-aanval. Als zijn eigen liefdesleven een puinhoop is, feliciteert hij hoffelijk zijn vaste chauffeur met zijn huwelijk. Klein of groot leed weet hij om te zetten in ideeën; hij doet er zijn voordeel mee en De Botton weet hier een mooie moraal uit te sleuren:

De moraal? We moeten inzien dat onze grootste kans op tevredenheid ligt in de gecodeerde wijsheid die ons wordt aangereikt door onze hoestbuien, allergieën, openlijke blunders en emotioneel bedrog, en niet zo ondankbaar zijn als zij die erwten, vervelende figuren, de tijd en het weer overal de schuld van geven.

Een aan te bevelen boek voor al diegenen die in een zee van tijd willen stappen om Op zoek naar de verloren tijd aan te vangen, of voor diegeen die gewoon een mooi boek willen lezen met een laagje extra.

Duivelinnen

2010-04-12T20:22:00.002+02:00

Het boek Duivelinnen en demonen van Jules Amédée Barbey d’Aurevilly zorgde bij het eerste verschijnen in 1874 voor grote opschudding. De schrijver kreeg prompt een aanklacht aan zijn broek vanwege zedenbederf. Reden genoeg om het boek eens te lezen.

Nu maakt de schrijver meteen een slechte beurt bij mij, want hij blijkt een onomwonden mening te hebben over Goethe, een schrijver waar ik veel genoegzame uren mee heb doorgebracht:

Nou, u zult het nooit geloven – of toch, u zult het geloven als u Goethe hebt gelezen – de grote Goethe verveelde me, hij kogelde me neer van verveling…Zonder Frankrijk…zou Goethe slechts zijn Duitse lawaai hebben gemaakt – wat klokkende geluidjes in een inktfles!

Daar kan Goethe het mee doen. Barbey d’Aurevilly moet zichzelf na zo’n uitspraak wel even bewijzen en ik moet zeggen, hij komt een eind. Er staan zes verhalen in het boek die stuk voor stuk portretten geven van “duivelse” personages. In het nawoord staat dat de verteller inspeelt op de ongezonde nieuwsgierigheid van zijn luisteraars, die zo medeplichtig worden aan de gebeurtenissen, met andere woorden, aan het kwaad.

Dat kwaad speelt zich in het eerste verhaal af achter een rood gordijn. Een reiziger vertelt aan een medepassagier wat hij achter dat gordijn heeft meegemaakt, een amoureus avontuur met een macaber eind. Een ander verhaal laat Don Juan vertellen welke van zijn veroveringen hem het liefst was. Ook dat is niet wat men verwacht. Verder is er het verhaal van een overspel, moord en een stel dat hier zielsgelukkig van wordt.

Prachtig is het verhaal over La Pudica, een vrouw die even kuis als wellustig is. Ze gaat vreemd met het voltallige dragonderregiment maar gaf zich aan niemand:

Zij wentelde zich in haar kuisheid en haar schaamte, en bleef onder de teugelloosheid van onze opgezweepte zinnen ondoorgrondelijk als een sfinx.

Het laatste verhaal is een mooie proeve van ultieme wraak. De comtesse de Sierra Leone wordt uitgehuwelijkt aan een graaf voor wie ze geen liefde voelt. Ze krijgt een minnaar maar de graaf laat hem vermoorden. Zij zal er voor zorgen dat hij geconfronteerd wordt met datgene wat hij het meest vreest, de teloorgang van zijn familienaam.

Er komen een paar gruwelijke scènes voor die ik niet zal citeren om een x-rating te voorkomen, maar Barbey d’Aurevilly weet ook weg met bloemrijke beschrijvingen:

Je moest eens zien hoe, bij de geringste woordenwisseling zijn vulkanische borstkas uitzette en hij nog bleker werd, hoe zijn voorhoofd doorklieft raakte met golvende rimpels, zoals de zee in een ziedende orkaan, en zijn pupillen als twee vlammende kogels uit het hoornvlies schoten alsof ze zijn toehoorders wilden treffen.

Heerlijk. Prachtige verhalen met rafelranden uit de Zwarte Romantiek, verluchtigd met gravures die de Belgische kunstenaar Félicien Rops maakte voor de uitgave van 1882.

Stilist

2010-04-08T22:02:00.001+02:00

Ik heb Datumloze Dagen van Jeroen Brouwers nog maar net in huis maar kon hem niet laten liggen. Benieuwd of één van Neerlands grootste stilisten mij weer kon verbazen. Dat kon. Het is geen dik boek, een monoloog van 186 pagina’s, maar het is werkelijk prachtig geschreven.

Het onderwerp is des Brouwers. Hij is getrouwd, er komt, ondanks dat hij dit niet wil een zoon, hij keert zich af van zijn vrouw en gaat vreemd en vertrekt uiteindelijk. Hij ziet zijn zoon Nathan maar twee, drie keer per toeval in zijn leven. Dan krijgt hij bericht dat zijn zoon terminaal ziek is en zoekt hij hem voor het laatst op.

Dan heb je de samenvatting wel gehad. Brouwers staat niet bekend om een ongebreideld positieve kijk op het leven en etaleert zijn gevoelens hier met verve. Wat echter vooral bijblijft, is de knappe constructie van het verhaal. Het begint met een wandeling in het bos;

Ik sloeg een dwarspad in, daarjuist, waar het rood van de paddenstoelenhoeden me als koorts in het gezicht sprong. Tientallen, een paar honderd, het pad was ermee bedekt als met een enkele centimeters boven de aarde zwevende loper…Mijn ogen werden warm, in de troebelte van mijn blik werd het rode bospad vloeibaar, het veranderde in een stroompje waarin alle tinten rood tot één rood samenvloeiden…

Die rode lijn van het bospad komt later nog terug. Dat geldt ook voor het witte kruis op de boom dat het einde markeert van diens leven. Hij beschrijft de stilte in het bos op een manier die je aan het eind van het boek weer tegenkomt, met beelden van de stilte uit een ziekenhuis. De natte krant die de troosteloosheid weergeeft van zijn huwelijksreis in een nat Domburg keert later ook weer terug. Het geeft aan dat het een goed doordacht boek is en een afgerond geheel.

Naast het prachtige taalgebruik is Brouwers vooral onverbloemd in het etaleren van de gevoelens en daden van zijn hoofdpersoon:

Drank vermengd met Thais gekleurde derrie, alles kwam er in brede golven uit, de bijbehorende geluiden probeerde ik achterwege te laten en ik hoopte dat men mij niet zo zou zien. Alsof de pot een altaar was, hing ik er op mijn knieën voor, mijn hoofd eroverheen gebogen, met betraande ogen, in mijn onderbroek.

Nietsverhullend en confronterend. Anderen maar vooral zichzelf met zijn eigen zwakheden en feilen. Brouwers ten voeten uit en één van de schrijvers die ik koester. Zijn essays over zelfmoorden in de Nederlandstalige letteren heb ik nog liggen. Ik kan mij er nu al op verheugen…

Ali

2010-04-07T21:17:00.003+02:00

Gerrit Komrij's laatste bundel, Morgen heten we allemaal Ali, bevat ondermeer de teksten van een aantal lezingen die hij heeft gehouden, samen met een aantal prozateksten en essays. Allemaal herzien en gereviseerd. Dat is mooi, maar ik kende ze toch al niet dus begon met een fris gemoed te lezen.

Ik moet zeggen, aus einem guss. Het eerste verhaal liegt er al niet om en heet Het verraad van mijn generatie. Komrij en generatiegenoten uit 1968 gingen natuurlijk ergens voor. Provo, protesten, sexuele vrijheid, alles zou anders worden. Het mag duidelijk zijn wat er van de generatie geworden is, het zijn bazen en baasjes, handelaren in entertainment en uiteindelijk verraders. Laat het aan Komrij over om hierover uit te weiden.

Vervolgens gaat hij de omarming van de Nederlandse knuffelhomo’s te lijf. Gerard en Gordon domineren, Jos Brink was helemaal geen baanbreker voor homo’s en uiteindelijk valt er voor homo’s weinig eer meer te behalen. Ook een prima hoofdstuk.

De titel van het boek is ontleend aan een uitspraak van Komrij uit 1983. Het vormt een mooi handvat om de tijdgeest van tegenwoordig te vatten:

Intussen benoemt de minister van Binnenlandse Zaken de politiek acceptabele rapper en komiek Ali B tot adviseur. Ali B had immers zulke wijze antwoorden toen hem op de treurbuis naar de oplossingen van wereldraadselen werd gevraagd.

Het deel over Wagner en ik geeft een mooie monoloog over de uitwerking van het woord “Wagner” op het gemoed van iemand die zich “ik” noemt. Het is dus geen beschrijving van de componist en zijn werk en dat is verfrissend:

Er was iets aan de hand met fout en goed en zolang het tweetal bestond bleef het touwtrekken. Wagner kon niet fout of helemaal fout zijn, want wat hem werd verweten was pas na hem ontstaan of door toedoen van anderen, min of meer toevallige nazaten, en vast en zeker was Wagner ook niet voor honderd procent goed geweest maar dat had niets te maken met het foute van mensen die naderhand zijn muziek ophemelden..

Komrij poneert leuke stellingen. Bestaat er foute muziek? Een moordenaar een dief kunnen we fout noemen maar muziek? Maar als muziek niet fout kan zijn, kan ze ook niet goed zijn...

Er staan verder nog stukken in over polemieken, essays, poëzie en erg vermakelijk is het deel Verdwenen Regenwoud. Dat gaat over lezen, boeken en het verzamelen ervan en levert uiteraard mooie quotes op:

Een dag waarop je geen boek koopt is een dag die ook geestelijk als een dorre woestijn is.

Ik had een pesthekel aan leners. Het lenen van een boek staat haaks op het hebben van boeken. Je leent toch ook je snijtanden niet uit of je broekspijp?

Het enige dat van mij mag ontbreken zijn de verzamelde tweets. Dat is me net iets te makkelijke vulling voor zo’n boek. Ik volg hem wel op twitter. Voor mij wel een boek om te herlezen (al doe ik dat zelden), het gaat toch aus einem guss…

Leuk: de actieve blogger Achille van den Branden wordt genoemd op de binnenflap van het boek

Vlaggen

2010-04-06T18:05:00.001+02:00

Ik ontving onlangs via de Member Giveaway van Librarything een ongecorrigeerde drukproef van The Same River Twice van Ted Mooney. Links zie je de cover die de voorkant waarschijnlijk gaat sieren, onder dit artikel het exemplaar dat ik ontving. Het is altijd even afwachten met gegeven exemplaren maar ik heb mij prima vermaakt met dit boek.

Odile denkt snel wat geld te verdienen door een aantal ceremoniële vlaggen uit het communistische tijdperk naar Frankrijk te smokkelen voor een Amerikaanse kunstexpert, Turner. Thierry denkt daar net zo over en getweeën gaan ze het avontuur aan. Alles loopt gesmeerd tot aan de grens, waar Thierry spoorloos verdwijnt. Odile kent hem verder niet, maakt de trip af, keert terug in Parijs en krijgt het geld van Turner.

De man van Odile, de filmmaker Max, weet niets van die smokkel en worstelt om een goede film te maken. Omdat zijn beoogde diva sterallures heeft besluit hij om hun vrienden, de Amerikaanse Rachel en haar Nederlandse vriend Groot, te gaan filmen bij het opknappen van hun woonschip, de Nachtvlinder.

Dan gebeuren er vreemde zaken. Het appartement van Odile en Max wordt overhoop gehaald. Als ze op visite zijn bij Rachel en Groot wordt er een brandbom op het dek van de Nachtvlinder gegooid. Max wordt geconfronteerd met illegale kopieën van een eerdere film van hem die hem uiteindelijk naar de Russische maffia leiden. Odile wordt door diezelfde maffia lastig gevallen, ze willen weten waar Thierry is. Dit neemt Odile op met Turner en ze beginnen een affaire.

Ondertussen speelt Gabriella, de assistente van Turner een eigen rol. Zij blijkt Thierry te kennen en leidt Odile naar hem toe. Max ontmoet Véronique, die de verloofde blijkt te zijn van de grote Russische maffiabaas. De politie lijkt een mensensmokkel op het spoor te zijn en doet een inval op de Nachtvlinder. De schrijver strooit met ingrediënten die uiteindelijk moeten leiden tot een plot.

Dat plot komt er en het draait uiteraard om meer dan ceremoniële vlaggen. Het gaat zelfs om grote zaken als vrijheid en de mogelijkheden om invloed op onze lotbestemming uit te oefenen. Ga er maar aan staan.

Het boek leest vlot weg in 37 korte hoofdstukken. Mooney besteedt aandacht aan de omgeving waarin het verhaal zich afspeelt:

That week the unseasonably mild and sunny weather broke, and a steady rain settled over Paris. Water gushed from the gargoyle spouts of churches and cathedrals, streamed off mansard roofs and marble statuary, flowed down cobblestone streets and curbside gutters, across esplanades and plazas, down metro steps and escalators, through every channel and crevice in this city without storm drains to spill at last into the swollen river that ran westward through its heart.

Af en toe wordt er te lang stilgestaan bij zaken, zoals het eindeloze gepruts aan de motoren van het schip, dat geloofde ik op een gegeven moment wel. De meeste karakters komen goed van de grond, alleen Véronique blijft wat achter. Ze lijkt Max te willen versieren maar doet er uiteindelijk niets mee en het ontgaat me waarom we steeds op haar aparte tatoeage worden gewezen die vervolgens geen rol speelt. Ook de rol van de schilderes Céleste die Turner en daarna Odile schildert, maar verder geen rol in het verhaal speelt is me niet helemaal duidelijk.

Laat dat echter kanttekeningen zijn bij verder een onderhoudend verhaal dat me een aantal aangename uren leesplezier heeft verschaft.

Graan

2010-04-02T22:34:00.002+02:00

J.D. Salinger is ons ontvallen op 27 januari 2010. De media bericht daarover en toen kwam ik zijn bestseller The Catcher in the Rye tegen, ofwel De Vanger in het Graan. Ik kende de titel maar had er nooit naar omgekeken. Ik vond het wel een vreemde titel en onlangs zag ik een nieuwe uitgave in de winkel liggen en kon de verleiding weer eens niet weerstaan.

Het gaat om Holden Caufield. Die spreekt vanaf de eerste regel de lezer toe op een manier die je niet meer los laat:

Als je het echt allemaal wilt horen, dan wil je waarschijnlijk eerst weten waar ik geboren ben en wat een waardeloze jeugd ik heb gehad en wat mijn ouders allemaal gedaan hebben voordat ze mij kregen en meer van dat soort sentimentele gelul, maar eerlijk gezegd heb ik geen zin om het daarover te hebben.

Pats! Dan wil ik meteen verder lezen. Hij vertelt dat hij van school is getrapt. Teveel onvoldoendes en hij voert niks uit. Hij zegt wat mensen gedag en gaat zijn spullen van zijn kamer halen. Tussendoor geeft hij beschrijvingen van het leven op school, staat hij stil bij zijn jongere, aan leukemie overleden, broer en ligt hij in de clinch met zijn kamergenoot. Als dat uitloopt op een gevecht besluit Holden ’s nachts de school al te verlaten.

Hij vindt een klein hotel en wil eigenlijk mensen spreken. Hij twijfelt of hij zijn jongere zus Phoebe zal bellen of een vroegere vriendin voor een afspraak. Het wordt allemaal niets en hij belandt in het treurige nachtclubje van het hotel. De dames die daar zitten moeten hem niet en uiteindelijk belandt hij op zijn kamer met een prostituee. Er gebeurt vervolgens niets, behalve dat zij hem meer geld afhandig maakt dan hij had afgesproken. Daarvoor incasseert hij een flinke mep van haar handlanger.

Hij verlaat het hotel en slaat aan het zwerven. Belt een vriendin om naar de matinee te gaan en moet flink wat tijd op straat zoek brengen. Ze komt opdagen, ze bezoeken de voorstelling en gaan nog even naar de ijsbaan. Uiteindelijk weet Holden het afspraakje te verstieren door haar weinig galant mee te delen dat ze een ontzettende trut is. Sally kwaad, Holden spijt, maar te laat natuurlijk.

Hij mag zichzelf weer gaan vermaken. Hij weet ook niet hoe en pakt maar weer een film. ’s Avonds verdwijnt hij in bars en klampt links en rechts vage bekenden aan om er een gesprek mee aan te knopen. Hij wordt stomdronken en belt ’s nachts Sally uit haar slaap. Zij wimpelt hem af en hij gaat naar buiten, de koude nacht in. Uiteindelijk gaat hij stiekem naar huis om Phoebe, zijn zusje te spreken. Zijn ouders zijn er gelukkig niet. Hij maakt haar wakker en vertelt dat hij weg gaat, naar het Westen, een baan zoeken. Voor de korte termijn leent hij wat geld bij haar, belt een oud-leraar op om er te overnachten en vertrekt. Die oud-leraar blijkt een ongezonde belangstelling te hebben voor oud-leerlingen dus hij kan weer gaan zwerven. Hier begint hij ziek te worden; hij zweet en praat met zijn overleden broertje Allie. Uiteindelijk spreekt hij met zijn zusje af dat hij naar huis komt.

Tot zover het verhaal. Er gebeurt niet zo heel veel. Er wordt een verhaal verteld door iemand die van school wordt gestuurd, hij zwerft wat rond, is ongelukkig in zijn contacten, laat zichzelf gaan in de stad en keert terug naar huis. Toch werd het boek een bestseller.

Zoals boven beschreven werd ik ook meteen het verhaal ingezogen. De verteltrant is lekker direct. Het boek is eigenlijk een aanklacht tegen de gevestigde maatschappij, haar normen en waarden. Het woord “schijnheilig” is hierbij het sleutelwoord. Ik heb niet geturfd hoe vaak dit woord voorkomt maar het wordt vaak gebruikt. De mensen die Holden tegenkomt zijn in de regel imbeciel, schijnheilig, uitsloverig en zakkerig. Een kleine proeve van de toon van het verhaal, dat gaat over de pianist van een nachtclub:

Ik weet niet precies welk nummer hij zat te spelen toen ik binnenkwam, hij zat het grondig te verpesten. Hij speelde allemaal van die godgeklaagd uitsloverige riedels in de hoge noten…Maar je had het publiek moeten horen toen hij klaar was. Je was over je nek gegaan. Ze braken de zaal af. Het waren precies dezelfde imbecielen die in de bioscoop met van die lange uithalen zitten te lachen om dingen die totaal niet grappig zijn. Ongelogen, als ik pianist was of filmster of zoiets, en al die idioten zouden me geweldig vinden, dat zou ik verschrikkelijk vinden.

Het verhaal heeft vaart, de hoofdpersoon iets sympathieks en vooruit, het geeft mij enige herkenning. Ik voer, net als Holden, niet graag gesprekken die nergens over gaan (weerpraatjes bij de kapper zijn mij nog immer een gruwel). Ik heb alleen nog niet overwogen me als doofstom voor te doen om deze gesprekken te ontlopen. Holden wel.

Ik moet het boek eigenlijk nog in het Engels lezen. Holden gebruikt veel termen die regelmatig terugkomen, zoals “ik bleef er zowat in” of “maar echt”. In de Nederlandse vertaling van Johan Hos werkt dat prima maar het maakt me wel nieuwsgierig naar de Engelse versie.

Ik dacht er even over om de titel van het boek nog te verklaren maar dat laat ik lekker zitten. Ga dit heerlijke boek vooral zelf lezen.

Dagboek

2010-03-30T22:33:00.001+02:00

Van de dagboekenreeks van Hans Warren ben ik inmiddels beland bij deel zes, Geheim Dagboek 1956-1957. Ik heb nog steeds het grote gevoel niet te pakken bij die dagboeken en ik vraag me nog steeds af hoe dat komt.

Warren woont in Frankrijk met zijn vrouw Mabel en dochter Amanda. Hij heeft zijn relaties met Noord-Afrikaanse jongens op een zijspoor gezet en zijn relatie met Mabel is in rustiger vaarwater terecht gekomen. Toch blijft de verleiding groot. Hij ziet zijn vroegere minnaars nog en die liggen niet zelden met elkaar overhoop:

Vorige week zondag, de twintigste, is Mohamed uit het huis vertrokken en hij heeft een kamer in een hotel genomen. Dan kwam Sidali op zijn werk, om twaalf uur, om vijf uur. Hij volgde hem als een hond. Tot Mohamed hem ten slotte sloeg en Sidali neerviel. De mouw van zijn jasje zat nog vol bloedvlekken. Mohamed schrok en heeft hem naar een dokter gebracht. Hij moest die dokter betalen en hij diende daarna de jammerende Sidali thuis te brengen.

Dat gaat zo nog even door tussen die twee. Niet bij Warren, hij en Mabel krijgen nog een dochter, Beryl.

Warren beschrijft zijn leven in Frankrijk en wisselt dit af met een beschrijvingen over de bekende thema’s; kunst, literatuur en vogels. Bespiegelingen over een Rembrandt-tentoonstelling en marmeren Zeeuwse meisjes van de Franse beeldhouwer Raymond Sudre, verhalen over het houden en grootbrengen van vogels en wat wetenswaardigheden over zijn uit te geven werken. Kabbel, kabbel, kabbel.

Dit deel is een niets-aan-de-hand-dagboek. Er gebeurt niets schokkends, het leest vlot en dat is het dan wel. De grootste gebeurtenis is de verhuizing naar Zeeland, terug naar het land van zijn jeugd. Er bekruipen mij lichte ergernissen als hij die luie ex-en van hem in zijn huis opneemt. Hij wil zelf uiteindelijk ook van ze af want hij kan ze ook niet onderhouden, geeft uiteindelijk toch geld en zijn enige jas en weg zijn ze weer.

Toch zijn er ook veel mooie en grappige stukjes. Kleine, op zichzelf staande observeringen:

Gezien op de Boulevard St. Michel tijdens een flinke regenbui: een meneer, paraplu, overschoenen, die zijn hond, een groot, langharig dier, een soort briard denk ik, uitliet en hem om te voorkomen dat hij natte poten zou krijgen vier kinderlaarsjes aangetrokken had, keurig met veters dichtgeknoopt. Zo stapte het dier over het natte plaveisel. Geen gezicht, vooral niet toen hij een poot oplichtte tegen een muur.

Even genoeg Warren weer. Ik weet toch wel dat ik doorga tot ik ze allemaal gelezen heb. Het is uiteindelijk wel een monumentaal dagboek én ik maak graag af waar ik aan begin. Dat grote gevoel komt heus wel.

Zeeuws meisje van marmer, Raymond Sudre

Zweden

2010-03-27T22:50:00.005+01:00

Via de Member Giveaway van Librarything ontving ik het boek Dood in de Doos van de Vlaamse auteur Dahlqvist. Een boek van 197 pagina's, zij het dat het tweetalig is uitgegeven, in het Nederlands en in het Zweeds. Er blijft dus een kort verhaal over van bijna 100 pagina's.

Het verhaal begint in Zweden. De hoofdpersoon gaat met zijn twee jaar oudere broer Rasmus op kamp naar Dodemanseiland, aan de oostkust van Zweden. Er volgen beschrijvingen van het kampleven, afgewisseld met beschrijvingen van de situatie thuis. Zijn moeder is in verwachting, vader is druk met zijn houtbedrijf. Op kamp is het leuk. Zijn broer, die in een andere leeftijdscategorie is ingedeeld ziet hij af en toe.

Als de broers weer thuiskomen neemt het verhaal een drastische wending. Zweden wordt verlaten en de hoofdpersoon komt terecht in Antwerpen. Weg is de idylle, hij wordt geconfronteerd met miezerige winters, moet therapiën volgen en hij weet niet precies wat hij aan zijn broer heeft.

Zo verzamelt hij herinneringen. Hij schrijft brieven en bewaart deze in een doos. Die doos moet uiteindelijk weer naar Zweden om het verhaal rond te krijgen. Cryptisch? Jawel, maar dat is wel in de lijn van het verhaal. Het is verder kort en bondig geschreven en het heeft een flow. De titels van de hoofdstukken maken integraal onderdeel uit van de tekst en dat geeft vaart aan het verhaal. Even een klein inkijkje in de psyche van de hoofdpersoon, die een blijkbaar onontkoombare behandeling moet ondergaan:

Er is een deur, die ik nog niet had opgemerkt, met weer zo'n nepgouden bordje: Behandelkamer. Die deur is op slot en door het sleutelgat zie ik niets anders dan zwart. Zwart als de sneeuw die in Antwerpen valt. Belachelijk kleine vlokjes die neerdwarrelen en bijna smelten voordat ze de grond raken....Haar stoel voelt nog warm aan. Ik krijg de drang om op haar stoel te gaan zitten en als de Vrouw terugkomt, mag zij eens op de spiraalstoel zitten. Ik ga vragen wat haar derde herinnering is en of ze kan zeggen wat een sneeuwengel is en van welke dieren ze droomt. Als ze dan antwoorden geeft die me niet aanstaan dan sleur ik haar de Behandelkamer in, een donkere griezelkamer waar ze elektrisch behandeld zal worden, ze krijgt stroomstoten tot ze toegeeft dat alles fijn en leuk en mooi is.

Kortom, een vlot verhaal dat in één avond uitgelezen kan worden waarna ik dan toch met een half boek blijf zitten in een taal die ik alleen uit de IKEA-gidsen ken. De cover vind ik overigens mooi rustgevend.

Ellende

2010-03-27T00:59:00.003+01:00

Ik had ooit Oliver Twist van Charles Dickens gelezen, maar dat was weggezonken in de krochten van mijn geheugen. Het was iets met vieze achterbuurten en een hoop ellende. Nu, dat klopt ongeveer. Dickens heeft een fraai beeld neergezet van een wereld vol armoede, criminaliteit en wanhoop, maar ook van barmhartigheid, hoop en dankbaarheid.

Het draait allemaal om Oliver. Hij wordt geboren in een armenhuis en zijn moeder sterft bij zijn geboorte. Hij is wees en zal het alleen moeten doen in deze wereld. Op zijn negende wordt hij meegenomen door een knorrige functionaris om maar eens aan de slag te gaan in het werkhuis. Een club van regenten beslist hierover en Dickens schrijft cynisch:

De regenten waren zeer verstandige, degelijke en wijsgerig aangelegde naturen; en toen zij er zich toe zetten zich bezig te houden met het werkhuis, begrepen zij terstond, wat gewone mensen nooit ontdekt zouden hebben, dat armelui er veel mee op hadden!

Oliver komt terecht bij een begrafenisondernemer waar hij mishandeld en weggetreiterd wordt. Hij gaat op weg naar Londen en ontmoet daar een linkmiecheltje, Jack Dawkins. Die introduceert hem in de bende van de lelijke Jood Fagin. Die runt een bende van kleine diefjes. Oliver gaat een keer mee kijken en wordt prompt opgepakt. De man die is bestolen, de heer Brownlow neemt hem echter na zijn vrijspraak onder zijn hoede.

Oliver is dankbaar en doet klusjes voor hem, maar wordt weer in zijn kraag gepakt door Nancy, de vriendin van Sikes. Sikes is een zware jongen die contacten met Fagin heeft. Oliver is weer terug bij af. Hij wordt meegenomen door Sikes om te helpen bij een inbraak. Dat loopt echter mis. Er wordt geschoten, Sikes vlucht en laat Oliver gewond achter in een greppel. Hij weet zich naar het huis van de inbraak te slepen waar hij wordt verpleegd door Rose Maylie. Hij wordt liefdevol opgenomen en bloeit weer helemaal op.

Nancy, de vriendin van Sikes weet uiteindelijk veel te achterhalen over het verleden van Oliver. Ze gaat met die informatie naar Rose en de heer Brownlow en moet dat met de dood bekopen. Dat is ook meteen de meest gruwelijke scene in het boek. Er speelt nog een grote boef mee, Monks, die toch een band met Oliver blijkt te hebben. Dat geldt voor nog een hoofdpersoon; het wordt allemaal duidelijk op het eind.

Wat mij vooral bij blijft van dit boek is de sfeer. Dickens zet toch wel prachtig een Londen neer waarin de allerarmsten in buurten wonen waar je het liefst met een grote boog omheen loopt:

In de nabijheid van dat gedeelte van de Theems, waar de kerk van Rotherhithe op uit komt, daar waar de huizen aan de oever het vuilst en de beurtschepen het zwartst zijn van het gruis der kolenschuiten en de smook der dicht opeengestouwde, laaggedakte huizen, vindt men de smerigste, zonderlingste en vreemdsoortigste van de vele achterbuurten, die zich in Londen verschuilen, bij het overgrote deel der Londenaren zelfs niet bij name bekend.

Die beschrijving gaat zo nog een goede pagina lang door en dan heb je echt de sfeer wel te pakken. Mooi gedaan. Verder is het boek een aanklacht tegen de armoede in die tijd en dat is meteen de reden waarom er aandacht is besteed aan de beschrijving ervan.

Wat de karakters betreft is Fagin natuurlijk een prachtfiguur. Een lelijke, sluwe en doortrapte crimineel die uiteindelijk belandt waar hij waarschijnlijk hoort, hoewel nergens echt duidelijk wordt waarom hij wordt opgepakt. Oliver Twist zelf is eigenlijk een tenenkrommend braaf jongetje. Wat hem ook overkomt, hoe hij ook wordt vernederd, hij blijft de goedheid zelve. Ja, hij slaat zijn kwelgeest een keer tegen de grond maar dan heeft hij al het nodige over zich heen gehad. Verder wil hij alleen maar goed doen en moet hij zich eerst door een hoop kwellingen heen worstelen voor hij zijn geluk vindt. We gunnen het hem. Mooi boek en wat mij betreft een aanrader.

Titaantjes

2010-03-19T22:23:00.004+01:00

We zijn 75 Boekenweken ver en daarom had de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (Stichting CPNB) bedacht om 75 auteurs uit te nodigen een brief aan hun jongere ik te schrijven. Het thema is immers “Opgroeien in de letteren” dus hier moet een mooi boek uit te halen zijn, zo dacht men.

Het eindresultaat is een mooi gebonden boek met de titel Titaantjes waren we: Schrijvers schrijven zichzelf.

Hieronder niet de minsten: Komrij, Campert, Hemmerechts, Mortier, A.F.Th., Van Dis, Bernlef en ga zo maar door. Arnon Grünberg heeft beleefd geweigerd:

Om te beginnen ontbreekt mij de tijd maar, belangrijker nog, ik zou niet weten wat ik anders aan mijn jongere alter ego zou kunnen schrijven dan ‘het was beter geweest als je niet was geboren’.

Slap antwoord. Als je dat al vindt maakt een beetje schrijver (en dat kan hij best) daar een goed verhaal van. Velen echter lieten zich wel inspireren, met wisselend resultaat. Als ik zo links en rechts de recensies lees vindt men vaak de brieven te lief, te aardig. Dat klopt, men is vaak coulant voor junior. Op zich heb ik daar niet zo’n moeite mee, 75 foeterpartijen gaan ook vermoeien. Toch zijn die bijdragen die hun jongere uitvoering een beetje aanpakken de interessantste. Adriaan van Dis heeft een korte bijdrage maar een boeiende (weest gewaarschuwd, het is de ontknoping van zijn kort verhaal). Hij zegt tegen de jonge Van Dis over zijn toekomst:

Maar je kan er aan ontsnappen. Pak je jas. Nu. Je duffel is de zwaarste niet?...en dan de zee in. Richting Engeland zwemmen. Je zal verdrinken. Je hele leven zal in een film aan je voorbij gaan. Een korte film in jouw geval. Wees blij. Ik ken de lange film. Niet geschikt voor kinderen onder de tien.

Ook Bart Moeyaert pakt zichzelf alsnog bij de lurven in zijn verhaal. Hij eindigt zijn sfeertekening van Zürich en Antwerpen met

Veel groeten,
Weinig Liefs,
Bart

Esther Gerritsen is ook niet mals voor Esthertje:

Het spijt me, maar ik moet het tegen je zeggen: wat moet ik met die beroerde herinneringen die jij nu voor mij maakt? Sta jij daar wel eens bij stil? Dat ik het de rest van mijn leven met die beelden moet doen, waar jij nu zo laf mee omspringt, enkel en alleen omdat jij de dagen zo pijnloos mogelijk wilt doorkomen. Denk je dat ik die foto’s koester, waar jij zo kleurloos op staat?

Kijk, dat leest lekker weg. Verder is het gewoon aardig om een kijkje in de jeugd van een aantal schrijvers te nemen. Gerrit Komrij en Edward van de Vendel komen dicht bij hun jongere ik. Edward gaat er mee op stap, hand in hand. Gerrit spreekt hem toe maar geeft aan dat ze meer dan ooit samen zijn. Beiden geven aan dat het jongetje de volwassene wat te leren heeft. Dat zijn mooie verhalen.

Geen tegenvallers dan? Mwah, het is maar wat je er in zoekt. De brief van Aaf Brandt Corstius leek op een vluchtig geschreven haastklus en ik hoor bij Leon de Winter altijd een verongelijkte toon over zijn Joodse afkomst, ook hier weer in zijn brief. Maar ieder zijn meug.

Om onnavolgbaar af te sluiten een stukje Midas Dekkers als hij Wandert (zo heette hij toen) aanspreekt:

Ik ben jou niet en jij bent niet mij. Toch zijn we dezelfde. Vergelijk het met een rups en een vlinder. Geen rups haalt het in zijn hoofd om nichterig te gaan fladderen, geen vlinder wil geloven dat hij ooit zo’n pafferig worstje was. Toch zijn ze uit elkaar voortgekomen.

Prachtig stukje uit een prettig leesbaar boek. Mooi initiatief bij deze boekenweek.

Duel

2010-03-17T00:04:00.002+01:00

Ik was niet zozeer te spreken over Gimmick! van Joost Zwagerman. Laat hij nu ook het boekenweekgeschenk 2010 schrijven. Zo krijgt hij snel een herkansing en die pakt hij gretig aan. Duel is een leuk verhaal. Ik heb fijn jaloers kunnen worden op museumdirecteur Jelmer Verhooff, die mag wonen in het Hollands Museum tijdens een grote verbouwing. Dwalend door grote, stille zalen en uitkijkend over een naargeestig Museumplein. Heerlijk lijkt me dat.

Jelmer Verhooff, succesvol museumdirecteur, moet een jarenlange sluiting van zijn museum gedogen omdat het niet veilig is volgens de brandweer. Dat kan, maar niet zonder nog een grote expositie te organiseren. In deze expositie, met de naam Duel, mogen jonge kunstenaars een meesterwerk uitkiezen om er een duel mee aan te gaan. Emma Duiker kiest een werk van Rothko, Untitled, en weet dit schilderij haarzuiver te kopiëren. Met een aantal kopieën gaat ze aan de haal en schept hiermee een eigen kunstwerk. Nog belangrijker, ze zwengelt meteen de discussie aan over de functie van (moderne) kunst:

"Luister." Emma klonk ineens koortsig. "Waarom wordt van kunstenaars verwacht, nee, geëist dat ze ingrijpen in de werkelijkheid?" Ze beeldde met wijs- en middelvingers aanhalingstekens uit....Een opblaaskonijn is kunst. Twee zusjes die honger lijden en hun anorectische bottenlichaampjes tentoonstellen: spannende topkunst! Een meisje dat een kat vilt en er een handtas van maakt: kunst....Iedereen doet maar zijn best allerlei kunst die niet direct aan kunst doet denken, het museum in te krijgen. Maar waarom zou je nooit eens kunst naar buiten dragen? Waarom zou een kunstenaar niet eens zijn best doen een meesterwerk te bevrijden uit die toonzalen van de musea?

En dat doet ze. Zij zorgt ervoor dat de kunst onder de mensen komt. Jelmer Verhooff wordt er in meegezogen en wordt zo onderdeel van het kunstwerk. Daar heeft hij uiteindelijk vrede mee, alleen de afloop had hij zich toch anders voorgesteld.

Een prettig leesbaar verhaal dat mij waarachtig weer eens doet verlangen naar grote museumzalen en, waarom niet, ook naar moderne kunst.

Verlichting

2010-03-16T00:08:00.002+01:00

Hoe ik aan het boek Panorama of the Enlightenment van Dorinda Outram ben gekomen is hier te lezen. Het is misschien niet het eerste boek dat ik uit de schappen zou sleuren, want anders dan bij de vroeger obligate geschiedenislessen heb ik nooit zo bij de Verlichting stilgestaan. Wat is dat dan, de Verlichting? Daar probeert dit boek een antwoord op te geven.

De Verlichting is een stroming die ontstond in, laten we zeggen de late 17e eeuw en die voortduurt tot de Franse Revolutie. Vaak wordt de term “Verlichting” afgedaan als een afrekening met de donkere tijd die men achter zich liet. Dat element heeft het wel in zich, maar Outram laat zien dat het toch wat complexer ligt. Ze geeft direct al aan dat er een aantal overkoepelende thema’s te herkennen zijn die in het boek terugkomen:

The Enlightenment’s struggle for definition in a global age is only one of several overarching themes which organize this book. A second, and no less important, one is that of the use of classical intellectual themes, ultimately drawn from the mythology of Greece and imperial Rome, to illustrate concerns of the eighteenth-century Enlightenment and to establish their legitimacy…The third major theme which emerges throughout this text is that of chronology. As there has never been any consensus on the nature of the Enlightenment, so too there has never been any agreement on its chronology. But we can say that contemporaries did recognize certain points in time which for them marked the difference between their own time and before.

Er zijn veel ontwikkelingen in die tijd en die worden uitgebreid toegelicht in het boek. Isaac Newton komt met zijn theorieën over licht en planetaire bewegingen, Diderot kwam met zijn magnum opus, de Encyclopédie en voor het eerst komt de term “Verlichting” in zwang. Dat uit zich op vele manieren en men vindt er geen sluitende definitie voor. In het boek wordt ingegaan op de betekenis van licht en zon in architectuur, de schilderkunst en de literatuur. Er wordt aangegeven dat de nieuwe wind van de Verlichting overal is terug te vinden. Er worden nieuwe werelden ontdekt, de koffie komt naar Europa en daarmee de koffiehuizen. Er wordt meer gediscussieerd en meer gelezen. Dieren zijn niet alleen maar voedsel of werkkrachten, ze worden meer en meer als huisdier gehouden. Huizen worden comfortabeler ingericht, ook met zaken die van ver komen. Er komen mensen uit Afrika of het Verre Oosten naar Europa. Er wordt veel geld verdiend door verre reizen te maken maar ook door, de keerzijde, een hoop slaven te verschepen naar nieuwe werelden.

Er worden niet alleen nieuwe werelden ontdekt, de mens ontdekt ook meer en meer zichzelf. Er wordt nagedacht over dromen, over gedrag en over gevoel en filosofen als Locke en Hume nemen hierin het voortouw.

De Verlichting werkt ook door in de architectuur en in de wetenschap. Met name op het gebied van de geneeskunde worden er grote stappen gemaakt. Het wordt allemaal toegelicht in duidelijke hoofdstukken.

Al met al is het een schitterend boek. De redactie is wat slordig geweest omdat op pagina 212 een zin wordt afgebroken onderaan de bladzijde die nergens verder gaat. Daar ontbreekt wat informatie. Dat gebeurt weer op pagina 229 waar het vervolg ineens op pagina 237 opduikt. Dat is slordig, maar wij kijken een gegeven boek niet in de bek. Een enorm pluspunt zijn de prachtige illustraties. Koop dit boek, niet spieken verder, en laat je bij iedere omslag verrassen door de meest fantastische afbeeldingen.

Pickwick

2010-03-11T22:51:00.002+01:00

Ik schafte mij onlangs een cassette aan met tien boeken van Charles Dickens en begon goedgemutst aan deel één, De nagelaten papieren van de Pickwick Club.

Het draait in eerste instantie om de brave baas Samuel Pickwick. Hij is een vermogend man en oprichter van een erudiete club die zich ten doel stelt de ongewone en bijzondere verschijnselen des levens te onderzoeken.

Een man moet wat. Hij doet dit niet alleen, hij reist met een aantal vrienden per postkoets, tilbury of sjees door het land om van zijn reizen en belevenissen verslag uit te kunnen brengen aan de club.

Zo is daar Tupman, de onvermoeibare bewonderaar van het vrouwelijk geslacht. Snodgrass, de dichter van wie niemand ooit een hele rijm gehoord heeft en Winkle, die van zichzelf denkt uit te blinken in de jacht en de sport. Zij reizen mee met Pickwick en belanden in een bonte stoet van avonturen die een kleine 800 pagina’s voortduren.

Al snel wordt hun pad gekruist door de sluwe Jingle en zijn knecht Trotter. Hij zal hen een aantal malen goed dwars zitten. Toch kunnen de heren, en met name Pickwick zelf, zichzelf ook prima in de nesten werken. Een fraai voorbeeld is het moment dat Pickwick alleen zijn hotelkamer moet opzoeken en eindelijk denkt hem gevonden te hebben. Moe kleedt hij zich om in zijn nachtgewaad en stapt zijn hemelbed in:

Hierop glimlachte Pickwick wederom, nog breder dan tevoren, en maakte juist aanstalten om zich in de opgewekste stemming te ontkleden, toen hij hierin door een onverwachte storing werd verhinderd en wel doordat iemand met een kaars binnentrad, de deur achter zich sloot, naar de kaptafel ging, en het licht daarop neerzette…Pickwick viel bijna flauw van ontzetting en afschuw. Voor de kaptafel stond een dame van middelbare leeftijd met gele papillotten in het haar…”A-hem!”
Het was duidelijk dat de dame bij dit onverwachte geluid ontstelde, want zij deinsde tegen het lichtschermpje aan.

Pijnlijk, de keurige Pickwick stapt in de verkeerde sponde. Hij belandt zelfs in de gevangenis omdat zijn hospita er vast van overtuigd is dat hij haar een huwelijksaanzoek heeft gedaan. Hij wordt veroordeeld tot een boete, weigert standvastig te betalen en belandt in het gevang, waar hij uiteraard Jingle en Trotter tegenkomt.

Het ene avontuur na het ander, genante situaties, verliefdheden en een Bourgondische levensstijl, dat is het recept voor dit boek. Het is verluchtigd met grappige tekeningen en de verhalen lezen op zich vlot weg. De mooiste karakters zijn Pickwick zelf en zijn knecht Sam Weller. Pickwick is de goedmoedige heer, maar het is leuk om te zien dat hij af en toe zijn zelfbeheersing aardig kan verliezen. Dat maakt hem menselijk. Sam Weller is de trouwe knecht die zijn meester door dik en dun steunt. Grappig zijn de vergelijkingen die hij op iedere situatie loslaat, bijvoorbeeld bij het dekken van de tafel:

“Uitstekend,” hernam Sam, “steek er een beetje hulst in. Die andere schotel er recht tegenover. Zo. Nou zien we er afgerond en gezellig uit, zoals de vader zei, toen hij zijn zoontje ’t hoofd had afgesneden om ‘m van ’t scheelzien af te helpen.”

Tot slot: niet zoveel ten nadele van Brilliant Books, maar er staan nogal wat drukfouten in het boek. Voor deze prijs kan ik daar wel een beetje overheen lezen maar het stoort meer als er een volledige pagina dubbel in staat en er dus een pagina ontbreekt. Ook verloor ik mijn belangstelling een beetje na ongeveer 500 pagina’s. Dat heeft er wellicht mee te maken dat het boek ooit als feuilleton is verschenen, een verzameling losse avonturen, en dus een duidelijke lijn met plot ontbreekt. Toch, en dat moet de slotconclusie wezen, beleef ik plezier aan de hier uitvergrote wereld van het Engelse landleven met zijn eindeloze postkoetsreizen.

Nog negen Dickens-boeken in het vooruitzicht en daar zie ik niet tegenop. Ik zal ze voor uw en mijn afwisseling niet achter elkaar lezen, maar ze zullen met enige regelmaat voorbij trekken.

Twitter

2010-03-07T18:19:00.007+01:00

Een goed idee van een Boekengek uit Zwolle. Ik had een tijd geleden al een Twitter-account opgestart maar halfslachtige berichtjes uit mijn privé-omgeving gaan de wereld niet naar een hoger plan tillen.

Echt geïnteresseerden kunnen terugscrollen: mijn tuin ligt er inmiddels stralend bij.

Mijn huidige tweets brengen de wereldvrede ook niet echt dichterbij maar kunnen wel dienen om mijn passies ongebreideld de wereld in te smijten. Welke passies?

1. Lezen. Van jongsaf aan. Bibliotheekterreur is mij niet vreemd. Altijd gelezen vanaf Pinkeltje en De Kameleon tot aan Homerus en Goethe. Dat lijkt indrukwekkend maar ik heb meer niet gelezen dan wel en mag in vele bloggers mijn meerdere erkennen.

2. Luisteren. Voornamelijk klassieke muziek waar ik mij sinds 13 jaar intensief mee bemoei. Ik weet er een beetje van. Dat laat onverlet dat ik vaak heimwee heb naar Charlie Parker, Cannonball Adderley, Horace Silver en Dave Brubeck. Maar ook naar Bob Marley, Nena, AC/DC, 10CC, ELO, Grandmaster Flash, Jim Croce enzovoort enzovoort. Daarbij heb ik een speciale liefde voor het Franse lied (Bécaud, Aznavour, Hardy, Fugain, Duteil enz.) en de Portugese fado (Rodrigues, Branco, Mariza, Misia, Arnauth).

Enfin, veel van wat ik koop, lees en luister (vooral dat laatste, dat gaat sneller) is terug te vinden op Twitter. We zien wel wie het pruimt.

Pardon?

2010-03-03T23:56:00.004+01:00

Gelezen op het blog van De Papieren Man: de roman Tirza van Arnon Grünberg is verkozen tot de belangrijkste roman van de 21e eeuw. Zo, daar zijn we dan tenminste uit.

Maar het is natuurlijk kolder van de bovenste plank. Waarom? Hoewel de dagen korter worden door de recente aardschokken duurt de eeuw volgens de laatste berekeningen nog lang genoeg om een roman van wereldformaat te schrijven. Een half doch scherp oog op de lijst laat zien dat er titels tussen staan die naar mijn bescheiden mening hogere ogen gooien dan het werk van Grünberg. De Welwillenden van Jonathan Littell bijvoorbeeld. Ik heb het nog niet gelezen, maar Jan Anton houdt een overtuigend pleidooi.

Kafka op het strand van Haruki Murakami. Dat heb ik wel gelezen (evenals Tirza overigens) en dat vind ik vele malen origineler dan het winnende werk. Ik weet ook niet of Harry Mulisch met Siegfried tevreden aan het staartje bungelt. Ziehier de top 21:

1. Tirza, Arnon Grunberg, 2006
2. De welwillenden, Jonathan Littell, 2006
3. Saturday, Ian McEwan, 2005
4. The Road, Cormac McCarthy, 2006
5. Platform, Michel Houellebecq, 2000
6. Austerlitz, W.G. Sebald, 2001
7. Het schervengericht, A.F.Th. van der Heijden, 2007
8. The Corrections, Jonathan Franzen, 2001
9. The Human Stain, Philip Roth, 2000
10. Sneeuw, Orhan Pamuk, 2002
11. Agaat, Marlene van Niekerk, 2004
12. The plot against America, Philip Roth, 2004
13. Casino, Marja Brouwers, 2004
14. What is the what, Dave Eggers, 2006
15. Atonement, Ian McEwan, 2001
16. Kafka op het strand, Haruki Murakami, 2002
17. De asielzoeker, Arnon Grunberg, 2003
18. Europe Central, William T. Vollmann, 2005
19. On Beauty, Zadie Smith, 2005
20. Kalme Chaos, Sandro Veronesi, 2005
21. Siegfried, Harry Mulisch, 2001.

Afijn, ieder zijn mening en lijstjes zijn leuk. Ik gun Grünberg zijn glorie, laat hem er van genieten. Ik keek er slechts van op.

Verhuizing

2010-02-28T11:31:00.002+01:00

De Boekhandel van Boudewijn Büch is een kort verhaal, geschreven ter gelegenheid van de verhuizing van boekhandel Scheltema Holkema Vermeulen van Spui 10, Amsterdam, naar het Koningsplein 20. Het is indertijd niet in de handel gebracht.

Meneer Wisse drijft een boekhandel in een klein dorp. Het is een vreemde man; drankzuchtig en nors.

Vaak is hij aan het eind van de dag niet meer in staat de klanten fatsoenlijk te woord te staan. Zijn personeel houdt het nooit lang bij hem uit. Niemand weet waarom hij de grote vaart heeft verlaten als kapitein en dit verruild heeft voor een boekhandel.

Toch is het de beste boekhandel van het dorp. Er zijn er nog twee, één met voornamelijk rommskatholiek-verantwoorde lectuur en één gedreven door een ex-N.S.B-er en daar koop je niet.
Als Boudewijn met zijn vader een boek koopt bij Wisse merkt hij dat zijn vader meneer Wisse kent. Hij vraagt ernaar en hoort het verhaal over Wisse. Dat voert uiteindelijk terug tot de oorlog:

"Weet je jongen, de mensen denken dat de oorlog voorbij is maar in de hoofden van vele mensen is de oorlog pas begonnen na 5 mei 1945."
"Bij u ook?" vroeg ik dapper.
"Daar wil ik niet over spreken," antwoordde hij bits.

Derig jaar na het kopen van dat boek volgt het definitieve verhaal over Wisse en zijn vader. Er was iets met dat boek dat leidt tot lotsverbondenheid van boekhandelaar, lezer en boekenverkoper. Mooi toch? Lees daarvoor het verhaal, want anders heb ik hier het 18 pagina's lange boek al volledig geciteerd. Leuk verhaal voor tussendoor, waar Büch zelfs Goethe nog weet in te passen.

Gimmick!

2010-02-28T10:25:00.003+01:00

Gimmick! van Joost Zwagerman heeft gezorgd voor de doorbraak van deze schrijver bij een groter publiek. Het is het verhaal van Walter van Raamsdonk, ‘Raam’ voor intimi, die zich als schilder staande probeert te houden in de yuppen- en kunstenaarsscene. Hij is net verlaten door Sammie en kan dat moeilijk verkroppen. Zijn productie ligt stil, hij probeert toch subsidies los te peuteren met andermans werk en kan zo weer een tijdje vooruit.

Met zijn vrienden Groen en Eckhardt loopt hij de deur plat bij Gimmick!, een nachtclub in Amsterdam en bezoekt hij exposities van collega’s.

Het toneel beperkt zich niet tot Amsterdam. Er wordt afgereisd naar Florence, naar Tenerife en naar New York. Overal volgt eigenlijk hetzelfde stramien. Coke snuiven, sex met wie maar wil, een vechtpartij en ongebreidelde drankzucht. Een scene die zich afspeelt na de opening van de expositie The Amsterdam Dream:

Ik legde echt de aller-, allerlaatste lijn van die avond en deelde een paar peppillen met Groen die hoofdschuddend toekeek hoe Dolfijn vlak naast ons staarde naar wat ze had uitgekotst en vervolgens haar lippen afveegde…Er ging een laaghangende kroonluchter aan diggelen. De zwarte kanjer beet een ober in z’n hand. “Misschien voel ik me toch niet zo goed,” zei ik. “Weet jij misschien of dat een goeie combinatie is, tranquilizers en cocaïne? En ecstacy? Plus whiskey?”.

Enzovoort enzovoort. Het is geen verhaal met een mooie lijn, het is een tijdsbeeld. Onverbloemd taal- en drugsgebruik en expliciete sex maken dit tot een rauwrealistisch boek, zoals de omslag zegt bij monde van Carel Peeters in Vrij Nederland. Dat vind ik nou wel weer meevallen. Het boek en de film Trainspotting van Irvine Welsh komt meer in de buurt van wat ik onder rauwrealistisch versta. Het boek was voor mij niet meer dan een aardig tijdsbeeld, naar boven gehaald door een serie als “Moonlighting” met Bruce Willis en Cybill Shepherd en een (door mij) vergeten artiest als Scritti Politti. Het doet mij niet meteen naar de winkel rennen voor meer Zwagerman. Als dat zonde is hoor ik het wel.

Familiebanden

2010-02-26T22:14:00.003+01:00

De Woeste Hoogte door Emily Brontë is een opmerkelijk boek. We hebben twee landgoederen met twee families en die kunnen soms wel, soms niet met elkaar overweg. Een prima uitgangspunt voor een soapserie, desnoods een uitvergoot Nederlands drama. In dit geval is het de grondstof voor een Engelse klassieker over een allesverterende passie en onbereikbare liefde.

Niet direct een boek dat ik als eerste uit de kast trek, maar dit was geenszins verspilde tijd.

De familie Earnshaw woont op het landgoed Wuthering Heights. Als de heer Earnshaw een weesjongen, Heathcliff meeneemt naar huis, begint het gedonder. Zoon Hindley heeft een hekel aan hem, dochter Catherine loopt met hem weg. Dat neemt dadelijk enorme proporties aan:

Mijn liefde voor Heathcliff is als de eeuwige rotsen eronder – als een bron van nauwelijks zichtbaar geluk, maar het is noodzakelijk. Nelly, ik ben Heathcliff!

Ze loopt ook letterlijk weg met hem, want ze gaan beiden naar het andere landgoed, Thrushcross Grange, waar de familie Linton woont. Catherine wordt daar gebeten door een hond en blijft er enige tijd. Heathcliff mag niet blijven, hij is van te laag allooi. Als Catherine terugkomt op Wuthering Heights zijn haar manieren danig bijgeschaafd en hoeft ze Heathcliff ook niet meer. Hij verdwijnt voor een periode van drie jaar.

Catherine trouwt ondertussen met Edgar Linton en gaat wonen op Thrushcross Grange. Als Heathcliff terugkomt zorgt hij ervoor dat hij Catherine regelmatig bezoekt en die visites lopen over van emotie en passie:

“Je gaat niet, zeg ik je”.
“Eén uur maar,” smeekte hij dringend.
“Nog niet voor een minuut,” antwoordde ze.
“Het moet – Linton zal zo wel boven komen,” hield de verschrikte indringer aan. Hij wilde opstaan en zich uit de greep van haar vingers losmaken – maar hijgend klemde ze zich aan hem vast; er lag een waanzinnige vastberadenheid op haar gezicht.
“Nee!”gilde ze. “Oh, ga niet, ga niet! Het is de laatste keer! Edgar zal ons geen kwaad doen, Heathcliff, ik ga sterven! Ik ga sterven!”

Catherine en Edgar krijgen een dochter, Cathy. Catherine sterft bij de geboorte. Heathcliff trouwt met de zus van Edgar, Isabella en zij krijgen ook een kind, zoon Linton. De hoofdrolspelers laten één voor één het leven en als Isabella de geest geeft moet Linton bij Heathcliff wonen. Hij had daarvoor nooit naar zijn zoon omgekeken. Cathy, de dochter van Catherine en Edgar wordt op haar beurt weer verliefd op de zwakke Linton, maar die maakt het ook niet lang. Uiteindelijk blijft Cathy over met Hareton, de zoon van Hindley Earnshaw en worden de familiebanden alsnog aangehaald.

Het zijn maar twee families en twee locaties waar het verhaal zich afspeelt. Het verhaal wordt verteld door huishoudster Nelly Dean aan een huurder, de heer Lockwood. Ik moest er even in komen door al die personages maar het verhaal neemt je al snel mee. Het draait eigenlijk allemaal om de relatie tussen Catherine en Heathcliff, waarbij de laatste het interessantste karakter is. Ruw en meedogenloos voor iedereen, inclusief zichzelf. Zijn obsessie voor Catherine beheerst het verhaal tot op het eind.

Wat het verhaal razend boeiend maakt is dat het geschreven is door Emily Brontë. In het nawoord van vertaalster José van Vonderen lezen we dat Emily een vrouw was met een gereserveerd karakter. Zij leefde geïsoleerd en schuwde ieder contact met vreemden. Driemaal slechts heeft ze haar woonplaats Haworth verlaten. Toch heeft ze een verhaal weten te componeren over een hartstochtelijke liefde, over enorme haat en alle spanningsvelden die daartussen liggen. Indrukwekkend.

Romantiek

2010-02-21T14:19:00.001+01:00

Ik moest mijzelf er even toe zetten om aan Jane Eyre te beginnen van Charlotte Brontë. Volgens mij sta ik niet bekend om mijn hoogromantische inborst, alhoewel beekjes mij niet genoeg kunnen murmelen en het uitspansel mij niet purper genoeg kan zijn. Toch heb ik mij aan dit, naar verluid, hoogromantisch meesterwerk gezet en daar heb ik voorwaar geen spijt van.

Jane is een wees en is opgenomen in het gezin van de familie Reed. Daar is de familie niet blij mee, maar moeder heeft dit nu eenmaal beloofd aan vader op zijn sterfbed. Ze wordt als een Assepoester overal voor ingezet en ondervindt alleen maar spot en nijd. Als ze naar kostschool wordt gestuurd moet ze daar haar plek zien te veroveren. Het regime is streng en puriteins; slecht eten, hard werken en vernederingen behoren tot de dagelijkse kost. Uiteindelijk weet ze er lerares te worden maar het voldoet niet. Jane wil meer zien en ze plaatst een advertentie. Zo komt ze terecht als gouvernante op het landgoed Thornhill. Zij moet voor de opvoeding zorgen van Adèle, wiens voogd, mijnheer Rochester, vaak afwezig is maar sinds de komst van Jane zijn neus meer en meer laat zien.

Zoals dat hoort in oude Engelse landhuizen is het er niet pluis. Af en toe klinkt er een vreselijke gil door het huis. Het bed van Rochester staat in brand en Jane ziet ’s nachts iemand in haar kamer staan. Toch wil ze er aanvankelijk niet weg. Ze kan goed opschieten met het personeel, Adèle is dol op haar en ze gaat zich meer en meer hechten aan Rochester. Dat is uiteindelijk wederzijds en het gaat zover dat Jane ten huwelijk wordt gevraagd. Ze stemt toe en toch gaat het huwelijk niet door. Dat heeft natuurlijk alles te maken met het geheim van Thornhill maar dat doen we hier maar niet uit de doeken.

Jane vertrekt en laat Rochester wanhopig achter. Jane is net zo wanhopig. Ze heeft niets meer en moet op de heide overnachten. Uiteindelijk wordt ze geholpen door het gezin Rivers. Ze krijgt een baan als lerares en het tij keert ten goede. Er blijken onvermoede familiebanden te bestaan, ze erft een som geld en is de onafhankelijke vrouw die ze uiteindelijk wilde zijn. Toch kruipt het bloed waar het niet gaan kan en ze vertrekt weer. Op zoek naar Rochester, die ze nooit heeft kunnen vergeten.

Bovenstaande biedt natuurlijk mogelijkheden te over voor een romantische sfeerroman, maar Jane Eyre is veel meer dan dat. Het draait om de zoektocht naar onafhankelijkheid van een vrouw. Dat gaat met vallen en opstaan, want Jane heeft twee verschillende kanten. Als meisje geeft ze al een volwassen reactie na de doodsangsten die ze heeft uitgestaan na een opsluiting in de rode kamer:

“Ik ben blij dat u geen familie van mij bent. Ik zal u nooit meer tante noemen zolang ik leef. Ik zal u nooit komen opzoeken als ik groot ben, en als iemand mij vraagt wat ik van u vind en hoe u mij behandeld hebt, zal ik zeggen dat ik misselijk word als ik alleen al aan u denk en dat u mij ellendig en gemeen behandeld hebt.”
“Hoe durf je dat te zeggen, Jane Eyre?”
“Hoe ik dat durf, mevrouw Reed, hoe ik dat durf? Omdat het de waarheid is.”

Die volwassenheid en standvastigheid laat ze later ook zien, soms tot wanhoop van anderen. Toch heeft ze ook een andere kant. Ze kan zich ook laten meeslepen door haar gevoel:

“Mijn toekomstige echtgenoot was bezig mijn hele wereld ter worden en meer dan de wereld, haast mijn hoop op de hemel. Hij stond tussen mij en iedere gedachte aan godsdienst, zoals een zonsverduistering tussen de mens en het volle zonlicht. Ik kon in die dagen God niet zien vanwege Zijn schepsel, van wie ik een afgod had gemaakt.”

Die worsteling zorgt voor een mooi spanningsveld door het hele verhaal heen. Voor de fijnproevers zitten er de nodige symboliek en subtiliteiten in het boek. Het huis waarin ze het naar haar zin heeft als gouvernante maar dat ze uiteindelijk wanhopig verlaat heet niet voor niets Thornhill. De plek waar ze uiteindelijk rust vindt en waar ze geld erft heet niet zomaar Marsh End (einde van het moeras). Uiteindelijk komt Jane gelouterd uit het verhaal en ze is bepaald niet de enige. Lees daarvoor het verhaal en laat je onbekommerd meeslepen. Ik vertrek vast naar de Woeste Hoogte van zus Emily Brontë.

Havens

2010-02-14T11:34:00.001+01:00

Alleen de havens zijn ons trouw is een verzameling van schetsen en impressies van Jan Jacob Slauerhoff. Hij reisde vaak als scheepsarts mee naar Oost en West en verwerkte zijn ervaringen in poëzie, romans en korte verhalen.

Zijn reisproza is journalistiek van aard. Waar hij in zijn verhalen en gedichten de sfeer uitvergroot, geeft hij hier meer op zakelijke wijze weer wat hij ziet. Het gaat over de kusten, de plaatsen in het achterland maar ook over de mensen die hij ontmoet en de gebruiken van het land. Af en toe laat hij zich natuurlijk even gaan:

Maar neen, plotseling wijkt de groene oeverwal terug, het verschiet wiekt open en in de verte uit de blauwe, flauwgolvende zee rijzen twee hoge, rustig glooiende blauwe bergen op als twee eilanden, die op ’t water drijven, zó licht, dat ze er al half boven zweven. Als de kimverheffing ophoudt, lijkt het alsof twee grote blauwe golven zijn opgestuwd en staan gebleven, de hemel bereikend. Iets van de aanvang van de schepping.

Zo worden we meegenomen langs de kusten van China, Japan, Argentinië, Barbados, Trinidad, Venezuela, Marokko enzovoort. Lees over de badplaats Hoshigaura, de bloedfontein in Fez, de zingende duiker Johnnie Brown in Freetown, de naargeestigheid van Barbados en de tovenaar van Macao. Beleef een rechtszitting in Nigeria en reis mee per trein door Costa Rica.

Korte beschrijvingen in zo’n 166 bladzijden die heerlijk weglezen. Aardig om te zien dat Slauerhoff over een vooruitziende blik beschikte:

Ik geloof dat wij in een praatgraag tijdvak leven…Maar misschien komt er een tijd, dat iedere toerist zwijgend en zwetend bezig is met filmtoestellen, geluidopnemers en reproduktietoestellen, waarvan wij nu nog geen vermoeden hebben. En misschien komt het nog zover dat men geen toerist meer hoeft te zijn en alles thuis kan zien.

We leven nog steeds in een praatgraag tijdvak. Ik mag me daar af en toe graag aan onttrekken door de oorden op te zoeken waar Slauerhoff over schreef. Zie ook mij bericht over zijn poëzie.

Ridder

2010-02-11T21:28:00.007+01:00

Tja, denk je de ultieme ridderroman te gaan lezen, pakt dat toch anders uit dan je denkt. De ingrediënten uit Ivanhoe van Sir Walter Scott waren mij wel bekend. Riddertoernooien, Richard Leeuwenhart, Robin Hood, de belegering van een kasteel, heksenproces, alles is er voor een spetterend verhaal. Dat viel wat tegen.

Wij bevinden ons in het Engeland van de 12 eeuw. Normandiërs heersen en koning Richard Leeuwenhart zucht in een Oostenrijkse cel. Ivanhoe, een Saks, laat de Normandiërs op een toernooi alle hoeken van het veld zien. Dat doet hij voor de ogen van vrouwe Rowena, die met een andere Saks moet trouwen om een dynastie veilig te stellen. Zo gaat dat in die dagen. Op het toernooi verschijnt ook een mysterieuze zwarte ridder die Ivanhoe een handje helpt. Uiteindelijk raakt Ivanhoe gewond en verdwijnt naar een kasteel, onder de goede zorgen van een Jodin, Rebecca.

Het Saksische kasteel wordt bezet door een Normandiër en vervolgens belegerd door de zwarte ridder, van wie we eigenlijk al weten dat het Richard Leeuwenhart is. Robin Hood doet ook mee en ze nemen het kasteel in. Rebecca wordt ontvoer, dreigt als heks verbrand te worden en wordt uiteindelijk gered door Ivanhoe.

Dat is in een notendop het verhaal. Ik verwachtte een hoofdrol voor de titelheld, maar dat viel wat tegen. Hij deed zijn best op het toernooi, raakte vervolgens gewond en ligt tijdens de belegering van het kasteel op zijn bed. Hij is lange tijd niet te zien. Als hij uiteindelijk heldhaftig in het strijdperk treedt om Rebecca van de dood te redden verslaat hij zijn tegenstander, maar meer door geluk dan wijsheid. Toch is het niet allemaal kommer en kwel. Rebecca en haar vader Isaac worden mooi neergezet. Scott laat onverbloemd zien hoe men dacht over Joden en het Jodendom, het antisemitisme spat van de bladzijden af. De vader van Ivanhoe, Cedric, krijgt ook karakter. Hij verstoot eerst zijn zoon, staat pal achter zijn Saksische gedachtegoed en is uiteindelijk niet te beroerd om zich (weliswaar op uitdrukkelijk koninklijke wens) zich te verzoenen met zijn zoon.

De mooiste karakters zijn de eenvoudigste, Gurth de zwijnhoeder en Wamba de nar. Altijd trouw en vindingrijk en opvallend genoeg verricht Wamba zo’n beetje de meest ridderlijke daad van het verhaal als hij zichzelf opgeeft voor zijn meester Cedric. Deze is gevangen genomen en Wamba weet bij hem te komen en neemt zijn plaats in als gijzelaar:

“You are called wise men, sirs,” sais the Jester, “and I a crazed fool; but, uncle Cedric, and cousin Athelstane, the fool shall decide this controversy for ye, and save ye the trouble of straining courtesies any farther…I came to save my master, and if he will not consent – basta – I can but go away home again. Kind service cannot be chucked from hand to hand like a shuttlecock or stool-ball. I’ll hang for no man but my own born master”.

Dit geeft wat diepte aan zo’n figuur, meer dan als Ivanhoe Rebecca te hulp schiet. Dat is tenslotte zijn job. In de inleiding wordt verder “gewaarschuwd” voor de overdaad aan details, als zou de schrijver de kleding of festiviteiten beschrijven met een afvinklijstje naast zijn manuscript. Het is waar dat Scott heel veel bronnen heeft geraadpleegd en dat er een enorm notenapparaat mogelijk zou zijn. Dat valt in dit boek nogal mee. Ik heb ook niet zo’n last van uitgebreide beschrijvingen, ze voegen voor mij wel wat toe. Het geeft mij een beter beeld van de tijd.

Resumé: Ivanhoe is vrij kleurloos en onzichtbaar, de randfiguren zijn interessanter dan de titelheld. Het verhaal is vrij voorspelbaar maar het decor is uitvoerig beschreven en vind ik wel weer mooi. Ik zal me niet direct als een Don Quichot storten op de rest van de ridderliteratuur. De molens op Kinderdijk kunnen gerust zijn.

NB: ik heb problemen met dit blog: de gadget "Nu aan het lezen" kan ik niet meer bereiken en dus niet aanpassen / verwijderen. Onlangs had ik zelfs moeite mijn blog te bereiken, laat staan in te loggen en te publiceren. Computergoden hebben alles gescreend en het probleem ligt niet in mijn machien (harde noch zachte waar), maar moet bij blogspot liggen, die mogelijk conflicteert met één of meerdere updates. Hopelijk blijft dit blog in de lucht, de inhoud ga ik redden en gaat dit ter ziele dan duik ik vanzelf weer ergens op. Net een spannend jongensboek...

Hond

2010-01-30T21:33:00.004+01:00

Nu ik toch lekker in de klassiekers zit waarom Sherlock Holmes niet geknipt en geschoren? Direct maar één van de bekendere verhalen; The Hound of the Baskervilles door Sir Arthur Conan Doyle.

Een respectabele familie uit de zompige moerassen van Dartmoor, Devon, zit met een familievloek opgescheept.

Een spookachtig grote hond met een sterk gevoel voor traditie pleegt alle erfgenamen van het huis Baskerville uit de weg te ruimen. Dit overkwam ook Sir Charles Baskerville. Hij wordt dood gevonden na een avondwandeling. Naast hem de pootafdrukken van een ongezond grote hond.

De neef en volgende erfgenaam, Sir Henry Baskerville verschijnt stoutmoedig ten tonele maar roept toch voor de zekerheid de hulp in van Sherlock Holmes om dit raadsel op te lossen. Holmes doet of hij druk is maar stuurt zijn trouwe metgezel Watson mee naar de mistroostige moeraslanden, waar hij zijn intrek bij Sir Henry mag nemen. Hierop volgen allerlei onderzoeken en gesprekken. Waarom sluipt de bediende ’s nachts door de gangen? Wie huilt er ’s nachts in het huis? Op wie wachtte Sir Charles toen hij de dood vond? Heeft de ontsnapte gevangene er iets mee te maken? Wie is die andere vreemdeling die in verlaten onderkomens in het moeras huist? Weet de vlindervangende buurman misschien meer? Genoeg voor Watson om zich in vast te bijten maar hij is opgelucht als Sherlock Holmes zich met de zaak komt bemoeien. Samen beantwoorden ze in ieder geval bovenstaande vragen, waarbij niet iedereen er goed van af komt.

Vermakelijk zijn de gesprekken tussen Holmes en Watson, zoals wanneer iemand een wandelstok achterlaat in het kantoor van Holmes. Watson mag eerst beargumenteren wie die wandelstok toebehoort, waarop Holmes vervolgens met een heel ander profiel komt. Zo zijn er meer staaltjes van observatie en deductie door het hele verhaal heen. Holmes legt uit dat een boodschap in een hotel geschreven moet zijn omdat de pen heeft gehaperd; thuis heb je geen haperende pennen, die liggen in hotels. Uitgeknipte letters herkent Holmes uit de Times van gisteren enzovoort.

Wat mooi overkwam in het verhaal is het landschap waarin alles zich afspeelt. Eindeloze moeraslanden, soms zonnig, vaak mistig en altijd verraderlijk. Buurman Stapleton geeft uitleg aan Watson:

“That is the great Grimpen Mire”, said he. “A false step yonder means death to man or beast. Only yesterday I saw one of the moor ponies wander into it. He never came out. I saw his head for quite a long time craning out of the bog-hole, but it sucked him down at last. Even in dry seasons it is a danger to cross it, but after these autumn rains it is an awful place. And yet I can find my way to the very heart of it and return alive.”

De sfeer wordt er nog beter op als ’s nachts een verschrikkelijk geluid over het moeras klinkt, waar Holmes en Watson behoorlijk van schrikken:

A terrible scream – a prolonged yell of horror and anguish burst out of the silence of the moor. That frightful cry turned the blood to ice in my veins.
“Oh, my God!” I gasped. “What is it? What does it mean?....The cry had been loud on account of its vehemence, but it had pealed out from somewhere far off on the shadowy plain. Now it burst upon our ears, nearer, louder, more urgent than before.

Het valt niet meer te ontkennen, er huist wat in het moeras. Voor de ongeduldige lezers, ze komen de hond tegen, compleet met vurige ogen en vurige bek. Bestrijdt Sherlock Holmes dan toch spoken? Ga het vooral lezen. Het is een onderhoudend verhaal met een wat tegenvallend slot, maar het geheel deed mij toch verlangen eens een naargeestig hotel te boeken nabij de mistige moeraslanden van Dartmoor.

Maar er is meer. Twee voor de prijs van één. The Valley of Fear van Sir Arthur Conan Doyle is een tweede volwaardig Holmes-verhaal in dit boek. Holmes en Watson worden opgeroepen om een bloederige moord te onderzoeken. De eigenaar van een landhuis, Douglas of Birlstone, is niet meer te herkennen als zodanig; zijn hoofd is er af geschoten. Het is onduidelijk wie de dader is en hoe deze binnen is gekomen, er ligt een gracht om het huis en de ophaalbrug is omhoog. Er zijn wel aanwijzingen; een achtergelaten fiets, een verdwenen dumbell en een bloedspoor bij het raam. Iedereen is met van alles bezig maar Holmes weet al waar het op hangt:

“Dear me, Watson, is it possible that you have not penetrated the fact that the case hangs upon the missing dumb-bell? Well, well, you need not be downcast, for between ourselves I don’t think that either Inspector Mac or the excellent local practitioner has grasped the overwhelming importance of this incident. One dumb-bell, Watson! Consider an athlete with one dumb-bell! Picture to yourself the unilateral development, the imminent danger of a spinal curvature. Shocking, Watson, shocking!”

En Holmes heeft gelijk. De dumbell verraadt wie er waarom vermoord is. Dan zijn we nog maar op de helft van het verhaal, want het bestaat uit twee delen. In deel één mag Holmes zijn ding doen, deel twee vertelt de voorgeschiedenis die leidt tot de bloederige opening van het verhaal. Het speelt zich af in de Verenigde Staten, waar ene McMurdo zich inwerkt in een organisatie die The Eminent Order of Freemen heet. Overal een liefdadigheidsorganisatie, maar hier een bende moordenaars die een hele vallei stevig in zijn greep heeft. McMurdo maakt snel carrière en heeft daar zo zijn redenen voor. Waarom hij het beste jongetje van de klas wil zijn wordt pas op het laatst verrassend duidelijk (of ik zie dat soort dingen gewoon niet aankomen, kan ook).

Deze verhalen waren mijn eerste kennismaking met Sherlock Holmes en ik heb mij prima vermaakt. Ik hoef niet achter elkaar de rest te lezen, maar af en toe een verhaal kan ik mij toch zeer goed voorstellen.

Vleermuis

2010-01-20T00:16:00.001+01:00

Omne ignotum pro magnifico: That which is not known is enchanting zegt Mina Harker in haar aantekeningen. Dat had ze iedere dag wel in haar logboekje kunnen zetten. Dracula van Bram Stoker zit vol van dat onbekende. Ten tijde van publicatie nog onbekend, want wij kennen zo langzamerhand de clichés wel. Bleek gezicht, lange scherpe tanden, slapen in een kist, oud kasteel, wolven, vleermuizen en zo verder.

Clichés? Dat woord heeft een negatieve lading en dat is jammer. Clichés komen ergens vandaan en dit boek is een stevig vertrekpunt voor alle Dracula-clichés. Stoker was niet de eerste met een vampierenverhaal, maar uiteindelijk wel de beroemdste en wat mij betreft terecht.

Ik heb mij zeer vermaakt met dit boek. Weg met de diepere gedachten, maatschappijbespiegelingen en persoonsduidingen. Laten we, arm in arm met des schrijvers Victoriaanse tijdgenoten, het boek gewoon zien als een mooie avonturenroman.

Jongeman bezoekt eenzame graaf in een oud, vervallen kasteel om hem een Engels stulpje aan te smeren. Gaandeweg zijn verblijf krijgt hij door dat er iets niet in de haak is. Het nachtelijk bezoek van drie scherpgetande dames was wel de minste aanwijzing. Ook de langs de buitenmuur kruipende graaf was een prima hint. Uiteindelijk ontsnapt de jongeling, weliswaar in een complete shock en de graaf neemt de boot naar Engeland.

Daar ontvouwen zich een aantal gebeurtenissen waar graaf Dracula overduidelijk de hand in heeft. De vriendin van Mina Harker, Lucy Westenra, slaapwandelt wat te ver en belandt op het kerkhof. Mina gaat haar zoeken en vindt haar;

There was undoubtedly something, long and black, bending over the half-reclining white figure. I called in fright, ‘Lucy! Lucy!’ and something raised a head, and from where I was I could see a white face and red, gleaming eyes.

Slecht nieuws voor Lucy en voor haar drietal aanbidders. Lucy moet gered worden en daar wordt een Amsterdamse professor, Van Helsing, voor opgetrommeld. Of dit lukt doen wij hier niet uit de doeken maar er worden grootse plannen gesmeed om de graaf een halt toe te roepen bij zijn onsmakelijke praktijken. Uiteindelijk leidt dat tot de finale in Transsylvanië maar niet voordat Mina Harker het nog behoorlijk voor de kiezen krijgt.

Het boek is eigenlijk een verzameling van brieven en aantekeningen van alle hoofdrolspelers behalve Dracula. Dat werkt prima, we krijgen het verhaal van alle kanten te zien. De figuur van Van Helsing blijft wel bij omdat hij de architect is van alle plannen en meestal het hoofd nog koel houdt. De naar vlees hongerende, geestzieke patiënt in de kliniek van dokter Seward speelt ook zijn onfortuinlijke rol met verve en dat geldt uiteindelijk ook voor de aanvankelijk wat onzichtbare Amerikaan Quincey Morris.

Kortom: alle clichés zijn gelukkig aanwezig, anders was ik teleurgesteld geweest. De Draculafilms die ik ooit gezien heb kan ik allen vergeten. Niks glad zwart haar, hij is gewoon grijs en heeft een snor. Dat was nieuw voor mij.

Bizar

2010-01-17T15:27:00.008+01:00

Even een boekje voor tussendoor dan. Bizarre Books van Russel Ash en Brian Lake is een bonte verzameling van boektitels, in de loop der jaren verzameld door de heerschappen. Titels die onbedoeld grappig zijn, titels over (te) gespecialiseerde onderwerpen, melige, onzinnige en onbegrijpelijke titels over een veelheid van onderwerpen.

Er wordt tevens een lange waslijst van "grappige" auteursnamen gegeven. Ondanks het feit dat de auteurs verzekeren dat alle titels en auteursnamen echt bestaan en dat alles ook gecontroleerd is door hen, wordt de Nederlandse auteur Prick van Wely toch als Prick van Wily weergegeven. Da's nou jammer.

Hoewel ik niet het idee heb dat mijn kennisniveau stratosferische hoogten heeft bereikt door dit boek is het leuk om te lezen. Ik kan me zelfs nog voorstellen dat mensen al die titels in de kast willen hebben. Ik niet, dit boek is mij genoeg. Een kleine dwarsdoorsnede van het boek, soms echt grappig, soms verbazingwekkend (wie wil dit lezen?), soms met de haren erbij gesleept:

Motorcycling for Beginners by Geoff Carless

Shoe Bottom Costing

Barbs, Prongs, Points, Prickers, and Stickers: A Complete and Illustrated Catalogue of Antique Barbed Wire

Canadian National Egg Laying Contests

New Guinea Tapeworms and Jewish Grandmothers

Fish who Answer the Telephone

Illinois Roadkill Cookbook

The Abuse of Elderly People: A Handbook for Professionals

How to be Happy Though Married

Enzovoort enzovoort. Er staan genoeg titels in waarvan ik niet begrijp waarom ze een plaats verdienen (How to walk, The Mystery of Golf, Knife Throwing: A Practical Guide) maar dat zal wel met mijn gevoel voor humor te maken hebben. Aan de andere kant valt er genoeg te ontdekken: Oliver Twist, geschreven door Mark Twain, een autobiografie gebonden in de huid van de auteur, een boek van 50.000 woorden zonder de letter "e". Dat wil ik dan wel weer allemaal weten. Omdat ook By His Own Hand: A Study of Cricket's Suicides is opgenomen, waarin zo'n 80 zelfmoorden door cricketers worden beschreven, is er wellicht hoop voor de heer Brouwers met zijn boek De laatste deur over zelfmoorden in de Nederlandstalige letteren. Ik heb maar één boek ontdekt dat ik zelf gelezen heb, Jonathan Livingston Seaugull, en die wordt dan nog genoemd als informatie bij een ander boek, Jonathan, the Seagull Who Learned to Talk. Ik lees blijkbaar weinig bizarre boeken...

Monsterlijk

2010-01-11T21:31:00.005+01:00

Frankenstein van Mary Shelley biedt een interessante casus. Victor Frankenstein creëert in zijn laboratorium een monster, zo weten wij, en dat monster doet allerlei dingen die wij van een beetje monster verwachten. Dat vinden wij dan monsterlijk en daarmee hebben we een helder verhaal. Lijkt het.

Het monster heeft daar een andere kijk op. Hij begint immers niet als monster maar als wezen. Hij is wel groot en afstotelijk, dat wel. Als hem de levensvonk wordt ingeblazen wordt zijn maker echter bang en laat hem in de steek. Daar begint het gelazer.

Het wezen mag het zelf uitzoeken. Terwijl Frankenstein uit moet zieken van de schrik slaat hij aan het zwerven en raakt hij uit het zicht.

Dan krijgt Frankenstein een brief. Zijn broertje is dood. Vermoord. Hij keert terug naar zijn familie en dan volgt een fraaie scene als hij buiten in een storm verzeild raakt:

While I watched the storm, so beautiful yet terrific, I wandered on with a hasty step. This noble war in the sky elevated my spirits; I clasped my hands, and exclaimed aloud, ‘William, dear angel! This is thy funeral, this thy dirge!’ As I said these words, I perceived in the gloom a figure which stole from behind a clump of trees near me; I stood fixed, gazing intently: I could not be mistaken. A flash of lightning illuminated the object, and discovered its shape plainly to me; its gigantic stature, and the deformity of its aspect, more hideous than belongs to humanity, instantly informed me that it was the wretch, the filthy daemon to whom I had given life.

Uiteraard valt het kwartje snel, dit is de moordenaar van zijn broer. Toch weet het wezen hem mee te tronen om hem zijn verhaal te doen. Het is een verhaal van verstoting en afwijzing. Hij zoekt gezelschap maar vindt slechts haat. Hij redt een meisje van verdrinking maar wordt beschoten. Dat doet zijn humeur geen goed. Hij wil een kind meenemen, de jeugd staat vast onbevangen tegenover grote wezens, denkt hij, maar het kind verzet zich en maakt zich bekend als lid van de familie Frankenstein. Het wezen neemt wraak en doodt uiteindelijk de jongen. Het wezen wordt monster.

Toch wil hij monster-af zijn. Hij doet Frankenstein een voorstel (ik zal niet alles verklappen) en als hij hier op ingaat dan vertrekt hij en horen we nooit meer iets van hem. Frankenstein doet het niet en dit kan niet anders leiden tot nog veel meer ellende.

Mijn mening over het boek is tweeledig. Er zitten mooie stukken in, zoals bovenstaande scène, of de finale op de grote ijszee. Kan ik me van alles bij voorstellen. Toch las ik het niet in één stuk uit. Dat kan te maken hebben met het feit dat ik eerst ruim 60 pagina’s introductie door heb zitten lezen voordat ik aan het verhaal begon. Dat begint dan niet al te flitsend met een aantal brieven en komt voor mij pas een beetje op gang als het monster zijn verhaal begint te doen. Het heeft ook te maken met de figuur van Frankenstein. Egocentrisch, veel zelfbeklag en in het begin weinig verantwoording nemend. Hij maakt het op het eind een stuk goed met zijn verbeten jacht op het monster. Of dat lukt mag u zelf gaan uitvogelen. Is dit boek nu een aanrader? Ja toch wel; wat mij stoort daar hoeft een ander geen last van te hebben. Je kan het ook lezen als een commentaar op de tijd; op de wetenschap van toen, op vraagstukken over het leven en de dood, goed en kwaad, ga maar door. Je kan ook wachten op een onweersbui en gewoon gaan zitten griezelen. Het weerhoudt mij niet van een volgend avontuur; op naar de volgende engerd.

Suiker

2010-01-03T13:17:00.012+01:00

Ik ben dol op kijkjes in het verleden. Dat kan via een geschiedenisboek, maar het is veel beter om geschiedenis in je handen te hebben.

Door wonderlijke wegen ben ik in het bezit gekomen van een deel van het Archief voor de Java Suikerindustrie uit de periode 1893 t/m 1897, alsmede het complete verslag van het Suikercongres, gehouden te Semarang van 3 tot 10 februari 1889. Je kan er maar om verlegen zitten.

Nu doe ik nog geen schep suiker in de koffie, dus ik heb me wel zitten afvragen wat ik moet met deze onverwachte schat. Uiteraard heb ik alles door zitten bladeren in de ijdele hoop een vergeten Multatuli-brief te vinden, maar afgezien van wat onleesbare krabbels in de verslagen door wie dan ook; niets van dat al.

Wat staat er wel in? Vooral veel tekst en statistieken. Prachtige verhandelingen over suiker- en alcoholvoering door organismen in verband met de verwerking der naproducten in de rietsuikerfabrieken, overzichten van het verloop der importatieplannen van vreemde rietsoorten op een eiland buiten Java, proefnemingen ter bepaling van het verbruik van irrigatiewater voor de suikerrietaanplant, neerslagmetingen in geheel Java, modelcontracten voor de verhuur van sawa's door inlanders aan niet-inlanders en ga zo maar door.

Maar ook prachtige illustraties van ongediertes, dwarsdoorsnedes van aanplant, modellen en tekeningen van sappersen, suikkerrietfabrieken en ga zo maar door. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat droge tekst en nog drogere grafieken en tabellen veruit in de meerderheid zijn, maar die spaarzame verluchtigingen maken toch dat ik al die delen met plezier heb doorgebladerd.

Het verslag van het Suikkerrietcongres bevat de letterlijke weergave van de gesproken bijdragen van de deelnemers, inclusief de momenten van applaus. Er wordt zelfs onderscheid gemaakt tussen applaus en daverend applaus of luide bijvalsbetuigingen. Leuk om door te lezen, maar hier hoor je echt de stemmen uit een voorbije tijd spreken en dat vind ik eindeloos fascinerend.

Nogmaals, ik weet niet echt wat ik er mee moet, maar je houdt van boeken of niet. De suikerindustrie in Nederland heeft onbegrijpelijkerwijs geen belangstelling. Voorlopig bewaar ik het als een stuk tastbaar verleden van de Nederlandse geschiedenis, weggooien kan ik niet. Onderstaand een aantal afbeeldingen en tekst uit het archief, gewoon, voor leuk.

Koffie

2010-01-02T13:07:00.003+01:00

De Max Havelaar van Multatuli moet nu eenmaal in de literaire bagage zitten dus toog ik aan het werk. Eerst de biografie van Multatuli maar eens gelezen, wellicht geeft dat wat verdieping aan de zaak. Vervolgens zijn bekendste werk gekocht, waarvan de openingszin, Ik ben makelaar in koffi, en woon op de Lauriergracht n˚ 37, wel in mijn geheugen zat gegrift. Waarschijnlijk krijg je dat als Nederlander mee in de genen.

Eerlijk gezegd moest ik er even in komen. Dat heeft te maken met de raamvertelling, waarbij heen en weer wordt geschakeld tussen de belevenissen van Max Havelaar, assistent-resident in Lebak en de commentaren van Batavus Droogstoppel, afgewisseld met illustraties zoals het verhaal van Saïdjah en Adinda en de parabel van de Japanse steenhouwer. Uiteindelijk is juist deze vorm wel hetgeen wat het boek zo sterk maakt. Kom ik nog op terug.

Dan het verhaal. De koffiemakelaar, Batavus Droogstoppel, krijgt een map met manuscripten van ene Sjaalmans met het verzoek deze uit te geven. Sjaalmans kent hij nog van vroeger, hij neemt de map door en laat de zoon van een Duitse kompaan het spul doorwerken. In die map zit het verhaal van Max Havelaar.

Max Havelaar is een deel Multatuli zelf en een deel fictie. Uiteraard gaat het in dit deel om de centrale boodschap, het recht op een menswaardig bestaan voor iedereen en de plicht van de gezagsdragers om voor dat recht op te komen. Nederland laat hier behoorlijk wat steken vallen en Max Havelaar is de eerste om dat aan te kaarten bij het bevoegd gezag. Herendiensten zijn normaal. Gazonnetjes worden om niet bijgehouden, karbouwen gevorderd en Nederland vaart er wel bij. De Indiër niet, die bouwt geen bestaan op. Het verhaal van Saïdjah en Adinda zegt hierin genoeg.

Het laatste deel boeide mij zeer omdat hierin de raamvertelling zijn waarde bewijst. Multatuli laat zijn karakters los. De inhalige Droogstoppel moet het veld ruimen, Sjaalmans wordt opzij gezet en Multatuli grijpt de lezer bij de lurven:

Ja ik, Multatuli ‘die veel gedragen heb’ neem de pen op. Ik vraag geen verschoning voor de vorm van myn boek. Die vorm kwam my geschikt voor ter bereiking van myn doel.
Dit doel is tweeledig:
Ik wilde in de eerste plaats het aanzyn geven aan iets dat als heilige poesaka zal kunnen bewaard worden door kleine Max en zyn zusje, als hun ouders zullen zyn omgekomen van ellende. Ik wilde aan die kinderen een adelbrief geven van myn hand.
En in de tweede plaats: ik wil gelezen worden. Ja, ik wil gelezen worden! Ik wil gelezen worden door staatslieden, die verplicht zyn te letten op de tekenen des tyds…

Enzovoort. Het is een machtige roep om aandacht voor de toestanden in Indië. Zijn boek werd gelezen en deed velen wit om de neus worden. Er werden hem posities aangeboden als hij het boek terugtrok maar hij volhardde en het boek kwam uit.

Dat is ook alles wat een schrijver kan doen. Het boek veroorzaakte commotie maar uiteindelijk verandert er niet veel. Mensen blijven mensen en sommigen verrijken zich ten koste van anderen. We kunnen het wèl zien als een stevige terechtwijzing en dat houdt het boek verrassend actueel. Onderdrukking is aan de orde van de dag. Het wrange is dat Indonesië het nu niet anders doet in eigen land. Overal viert corruptie hoogtij en in West-Papua wordt ieder protest tegen een mensonwaardig bestaan de kop ingedrukt (stokpaardje).

Het boek Max Havelaar is wisselend ontvangen in Indonesië. De huidige regent van Lebak is een fan en heeft een hoofdstraat en zijn kantoor vernoemd naar de Nederlandse schrijver. Zie hiervoor het artikel van Dirk Vlasblom in het NRC Handelsblad. Voor wie het boek niet wil aanschaffen, de tekst staat integraal op wikisource. Toch wil ik ervoor pleiten: schaf het aan zodat de schrijver zijn doel bereikt; laat hem gelezen worden.

Vis

2009-12-24T23:05:00.002+01:00

The Old Man and the Sea is een korte novelle van Ernest Hemingway. Het verhaal is eenvoudig. Een Cubaanse visser heeft weinig geluk, waardoor zijn leerjongen niet meer met hem mee mag. Die moet het maar bij andere vissers gaan proberen. De oude visser weet dat het goed komt en gaat op een dag verder de zee op dan ooit. Hij heeft beet en weet dat er een hele grote vis, een marlijn, aan de haak hangt.

Dan begint het gevecht. De vis is sterk en trekt de boot steeds verder de zee op. De lijn snijdt in de handen van de oude visser maar hij houdt vol, dag en nacht. De vis springt op uit het water en dan ziet de visser pas echt hoe groot hij is. Uiteindelijk wordt het beest moe, gaat rondjes zwemmen en wordt aan de harpoen geregen. Hij is te groot om in de boot te worden gehesen en wordt aan de zijkant vastgemaakt. Op de terugreis komen de haaien af op de dode marlijn en begint de man aan zijn tweede gevecht. De eerste haaien doodt hij met zijn harpoen, maar de vis is al aangevreten. De volgende haaien weet hij te doden met een mes aan een roeispaan. Uiteindelijk verliest hij het, er zijn teveel haaien. Hij bereikt het land met een kaal karkas. Zijn oude leerjongen begroet hem en de man valt uitgeput in slaap.

Het verhaal is geen honderd pagina's lang en er staat geen woord teveel in. Bespiegelingen over honkbal, de favoriete sport van de visser en zijn leerjongen, de dromen over de leeuwen op de Afrikaanse kust, een herinnering aan een armworstelwedstrijd, het wordt allemaal mooi neergezet. Maar het zijn vooral de beschrijvingen over de zee die mij bijblijven:

The sail was patched with flour sacks and, furled, it looked like the flag of permanent defeat.

He always thought of the sea as la mar which is what people call her in Spanish when they love her. Sometimes those who love her say bad things of her but they are always said as though she were a woman.

The line rose slowly and steadily and then the surface of the ocean bulged ahead of the boat and the fish came out. He came out unendingly and water poured from his sides. He was bright in the sun and his head and back were dark purple and in the sun the stripes on his sides showed wide and a light lavender. His sword was as long as a baseball bat and tapered like a rapier and he rose his full lenght from the water and then re-entered it, smoothly, like a diver and the old man saw the great scythe-blade of his tail go under and the line commenced to race out.

Ik weet het, ik heb wat met vissen die uit het water springen (zie mijn recensie over Moby Dick) maar ik mag er zelf graag naar speuren als ik af en toe over de wateren der wereld zoef. Curieus: Wikipedia weet te melden dat, volgens het boek "Saddam Hussein" van Charles J. Fields, The Old man and the Sea een van de favoriete boeken van Saddam Hoessein was.

Eiland

2009-12-23T22:27:00.003+01:00

Zijn vader had het nog zo gezegd; ga niet naar zee, dat wordt je ongeluk. Zo ongeveer begint Robinson Crusoe door Daniel Defoe. Zoals zoveel jongeren trekt Robinson zich weinig aan van vader’s goede raad en lijdt meteen schipbreuk op zijn eerste reis. Les geleerd zou je zeggen maar nee, hij gaat onverdroten verder. Hij maakt één succesvolle reis maar wordt daarna tot slaaf gemaakt in Marokko.

Hij weet slim te ontsnappen en wordt opgepikt door een Portugees die hem naar Brazilië brengt, waar hij een plantage opzet. Als hij in Afrika wat handjes wil gaan halen, jawel de slavenhandel, lijdt hij één van de beroemdste schipbreuken in de literatuur en spoelt moederziel alleen aan op een eiland.

Hoe vul je nu een heel boek met iemand die het allemaal alleen moet doen? Dat valt gerust mee; er zit een mooie opbouw in het verhaal. Crusoe kan gelukkig bij het wrak van zijn schip en hij weet een hoop gereedschap te bemachtigen. Vervolgens gaat hij aan de slag, stukje bij beetje. Hij hakt een grot verder uit en bezorgt zich een onderkomen. Hij maakt een tafel en een stoel. Dat gaat niet makkelijk, hij is geen timmerman, maar hij heeft iets en dat is tijd en doorzettingsvermogen. De tafel en stoel komen er. Hij houdt de tijd bij en schrijft in een dagboek. Hij is niet gelovig, bidt nooit maar heeft een bijbel en leest er in. Hij merkt dat er graan en rijst groeit en experimenteert er mee. Welk gewas groeit wanneer het beste? Er gaat lang overheen, maar hij weet steeds meer te oogsten. Er lopen ook geiten op het eiland. Eerst temt hij één geit, langzaamaan zorgt hij voor een hele kudde. Hij zet ze niet bij elkaar, maar houdt meerdere kuddes; risicospreiding dus. Hij vindt een manier om brood te bakken en om zuivel te maken. Het plaatje wordt steeds completer, hij is geheel zelfvoorzienend. Hij maakt zijn eigen kleren, heeft meerdere onderkomens, bouwt boten en om dit te bereiken gaan er een hoop jaren voorbij. Ook komt hij nader tot God, eerst zijn lot beklagend, maar later dankbaar als hij denkt aan al zijn scheepsmaten die verdronken zijn.

Zo wordt het verhaal mooi opgebouwd tot een compleet plaatje van iemand die wel weg wil, maar zichzelf prima kan redden. Plotseling (want de opbouw gaat verder); een voetafdruk in het zand. Dat veroorzaakt een schok:

It happened one day, about noon, going towards my boat, I was exceedingly surprised with the print of a man’s naked foot on the shore, which was very plain to be seen in the sand. I stood like one thunderstruck, or as if I had seen an apparition. I listened, I looked round me, I could hear nothing, nor see anything....But after innumerable fluttering thoughts, like a man perfectly confused and out of myself, I came home to my fortification, not feeling, as we say, the ground I went on, but terrified to the last degree, looking behind me at every two or three steps, mistaking every bush and tree, and fancying every stump at a distance to be a man.

De voetafdruk blijkt van een kannibaal. Soms bezoeken ze het eiland met hun oorlogsslachtoffers die ze op het strand oppeuzelen. Jaren later bevrijdt Crusoe één van die slachtoffers en die is hem zo dankbaar dat hij bij hem blijft. Zijn naam is Vrijdag. Uiteindelijk lukt het ze om van het eiland af te komen. Hoe, dat verklap ik niet, lees het vooral zelf. Het is een mooi boek, intiemer dan bijvoorbeeld Schateiland. Dat is meer een avonturenboek, hoewel het avontuur van Crusoe in de wouden van Frankrijk er ook mag wezen (huh? jawel, het klopt echt). Robinson Crusoe gaat echter vooral over een individu die op zichzelf teruggeworpen is en er met al zijn angsten en onzekerheden iets van moet zien te maken. Dat lukt hem uiteindelijk, 28 jaar lang.

Verlichting

2009-12-22T14:07:00.004+01:00

Op een eenmalige prijs in de Staatsloterij na win ik nooit wat. Dat geeft niets, want ik doe verder nergens aan mee. Totdat Boekengek uit Zwolle een prijsvraag uitschreef. Hierbij was het boek Panorama of the Enlightenment te winnen van Dorinda Outram. Een rijk geïllustreerd boek over de periode tussen ruwweg de late 17e eeuw en

de Franse revolutie. Alleen de voorkant nodigt al uit tot meer, dus ik besloot er toch enige effort in te steken.

Dat was niet voor niets, ik mag mij nu de gelukkige bezitter van het boek noemen, compleet met oorkonde. Trouwens, welke titel is er toepasselijker in deze donkere dagen voor Kerst dan één over (de) Verlichting? Leuke actie en een leuk besluit van het jaar, de bespreking van het boek verschijnt vanzelf een keer op dit blog. Iedereen alvast fijne dagen toegewenst!

Papegaai

2009-12-20T01:34:00.005+01:00

Volledig gemist in mijn jeugd, maar nu haal ik het in: Treasure Island van Robert Louis Stevenson. Dit zou dan het ultieme piratenverhaal moeten zijn. Dat zullen we nog wel eens zien dan.

Het boek bevat een nawoord dat ik als eerste lees, bang om belangrijke informatie te missen voordat ik zo'n klassieker induik. Het nawoord geeft wat informatie over het ontstaan van het verhaal.

Stevenson trouwde in 1880 met Fanny Osbourne en die had een zoon, Lloyd, uit een eerder huwelijk. Lloyd moet vermaakt worden en Louis bedacht in die tijd zijn piratenverhaal en weet zich verzekerd van aandachtig gehoor. Het nawoord geeft ons ook aan dat we uitgebreid kunnen mijmeren over het feit dat dit verhaal gaat over vader en zoon-verhoudingen. We hebben Robert Louis en Lloyd, en de hoofdpersoon uit Schateiland, Jim Hawkins, die zijn vader verliest en vervolgens verschillende vaderfiguren tegenkomt. Kan je doen, maar daar kies ik niet voor. We hebben hier een piratenverhaal en zo ga ik het lezen ook.

Op naar de inhoud. Jim helpt mee in de herberg van zijn ouders, er komt een chaggerijnige zeeman logeren die de boel daar een beetje terroriseert. Na het bezoek van een sinistere blinde sterft hij. Er wordt een schatkaart in zijn kist gevonden en het avontuur kan beginnen. Er wordt een schip met bemanning gezocht en het ruime sop wordt gekozen naar Schateiland. De meest interessante figuren zijn Jim Hawkins en Long John Silver. Jim ontpopt zich tot een doortastend baasje. Hij vist uit dat er een muiterij aan zit te komen en weet zich bij het Schateiland meester te maken van het schip als dat al in handen van de muiters is. Long John Silver is de kok. Het is de klassieke piraat; éénbenig met papegaai op de schouder. Hij weegt voortdurend af welke kant hij moet kiezen om er zo voordelig mogelijk van af te komen. Op het eiland laat hij Jim weten dat hij er geen gat meer in ziet en dat hij een deal wil sluiten. Silver beschermt hem tegen de muiters en Hawkins redt hem van de galg. Hawkins zegt:

"You mean all's lost?" I asked.
"Ay, by gum, I do!" he answered. "Ship gone, neck gone - that's the size of it. Once I looked into that bay, Jim Hawkins, and seen no schooner - well, I'm tough, but I gave out. As for that lot and their council, mark me, they're outright fools and cowards. I'll save your life - if so be as I can - from them. But, see here, Jim - tit for tat - you save Long John from swinging."

Er zijn uiteindelijk twee partijen op het eiland en het gaat er doodgewoon om wie er het eerst bij de schat is. Hawkins en Silver hebben er een prominente rol in. Voor de bloeddorstigen onder ons, het verhaal is niet te zoetsappig, er vallen gewoon doden in. Laat ik verder niet op details ingaan, dat moet ieder voor zich maar gaan lezen. Begraaf je lekker in de zeemanstaal, vooral van Long John Silver. Zijn "stopzin": "And you may lay to it". Het boek is op zakformaat, verluchtigd met tekeningen en voor nog geen
€ 5,- te koop op Bookdepository. Geen geld voor een hartstikke leuk boek. Ik heb zo de smaak te pakken dat ik me nu ga vergrijpen aan een andere eilandklassieker: Robinson Crusoe

Satire

2009-12-13T14:48:00.006+01:00

Als je van reizen houdt mag Gulliver’s Travels van Jonathan Swift niet in de literaire bagage ontbreken. Natuurlijk had ik van Liliputters gehoord, maar de rest van de verhalen kende ik niet. Nu wel, en dat stemt tevreden.

De eerste reis brengt Lemuel Gulliver naar het eiland Lilliput. Na een schipbreuk zwemt hij naar het strand, valt in slaap en bij het ontwaken is hij vastgebonden door een hele hoop ondermaatse mannetjes. Als hij door hen gefouilleerd wordt, worden zijn bezittingen beschreven vanuit Lilliput-perspectief:

In his right waistcoat-pocket, we found a prodigous bundle of white thin substances, folded one over another, about the bigness of three men, tied with a strong cable, and marked with black figures; which we humbly conceive to be writings.

Gulliver heeft een fenomenale talenknobbel en hij kan al snel communiceren. Hij wordt onder voorwaarden vrijgelaten en helpt een handje door bij een brand in het paleis manhaftig de brand te blussen. Dat hij dit doet door over het koninklijk paleis te urineren wordt later een reden voor een samenzwering tegen hem waarbij hij van hoogverraad wordt beschuldigd. Tijd om te vertrekken dus.

Reis nummer twee kent eenzelfde stramien. Schipbreuk, aanspoelen en maar weer kijken waar we nu weer zijn aanbeland. Swift heeft een voorliefde voor onuitspreekbare namen, dus Gulliver bevindt zich op Brobdingnag, het land der reuzen. Hij wordt ook hier te grazen genomen en komt in de kost bij een familie. Die gaat met hem op rondreis waar hij zijn kunstjes mag vertonen. Gelukkig zorgt dochterlief, Glumdalclitch, een beetje voor hem. Hij wordt gekocht door de koningin waarna een fijnzinnige beschrijving volgt van hare majesteit’s eetgedrag:

For the Queen (who had indeed but a weak stomach) took up at one mouthful, as much as a dozen English farmers could eat at a meal, which to me was for some time a very nauseous sight. She would craunch the wing of a lark, bones and all, between her teeth, although it were nine times as large as that of a full grown turkey; and put a bit of bread in her mouth, as big as two twelve-penny loaves.

Zijn volgende reis brengt hem naar Laputa, een door magnetische krachten vliegend eiland. Hier volgen uitstapjes naar Balnibarbi, Lagado en natuurlijk naar de magiërs van Glubbdubdrib.

Zijn laatste reis brengt hem naar het eiland van de Houyhnhnms. Dit zijn paarden, begiftigd met rede. De wilde dieren die zij als bedienden gebruiken, zo goed en kwaad als dat gaat, zijn de Yahoos. Een Yahoo lijkt griezelig veel op de mens, zij het in onverzorgde en stinkende uitvoering, uitgerust met klauwen en zich op vier poten voortbewegend. Uiteindelijk voelt Gulliver zich hier zo thuis dat hij er wil blijven. Dat mag niet zo zijn, hij wordt verbannen en moet naar huis.

Allemaal leuk en aardig, die vreemde avonturen maar het boek is meer dan dat. Gulliver vertelt zijn vreemde gastheren uitvoerig over Engeland en Europa. Daarmee wordt het een scherp commentaar op de toenmalige samenleving. Nadat hij de reuzenkoning heeft uitgelegd hoe de Engelse maatschappij in elkaar steekt, geeft zijne hoogheid commentaar:

My little friend Grildrig; you have clearly proved that ignorance, idleness, and vice, are the proper ingredients for qualifying a legislator. That laws are best explained, interpreted, and applied by those whose interest and abilities lie in perverting, confounding, and eluding them….I cannot but conclude the bulk of your natives, to be the most pernicious race of little odious vermin that nature ever suffered to crawl upon the surface of the earth.

Satire op zijn best dus. Dat wordt nog even doorgetrokken in het laatste verhaal. De lezer krijgt een spiegel voorgehouden over hoe wij in het Westen met elkaar omgaan (laat staan met onze paarden). Gulliver kijkt ook in die spiegel en wil niet meer terug. Hij heeft echter niets te willen en wordt uiteindelijk verbannen. Hij vormt een bedreiging voor de beschaving aldaar...

Ergo: een prettig leesbare avonturenroman, weinig diepgang in de karakters maar een mooi commentaar op onze eigen beschaving.

Kraai

2009-12-08T13:43:00.007+01:00

Jawel, ik had mijn bedenkingen voordat ik aan Kafka op het strand van Haruki Murakami begon. Ik was er niet van overtuigd of magisch realisme in combinatie met de psychoanalytische Oost-Westerse denkwijze van Murakami mijn kopje thee wel was. Welnu, alle schroom kon snel overboord. Er komen potsierlijke zaken voor in dit verhaal, maar op één of andere manier zijn ze logisch en onvermijdelijk.

Zestien kinderen gaan met hun lerares de bergen in en vallen daar in katzwijm, op de lerares na. Ze komen allemaal weer bij, op één na. Hij ontwaakt later en is blanco, weet niets meer, maar wordt één van de hoofdpersonen in dit verhaal. Het is Nakata, een man die praat met katten en daar verder niet teveel achter zoekt:

Nakata knikte en was even stil. Toen zei hij: “Hebt u er in dat geval bezwaar tegen, heer kat, dat Nakata u aanspreekt met heer Otsuka?”.
“Otsuka?”, de kater keek de man verbluft aan. Wat voor ding is dat? Waarom ben ik een Otsuka?”.
“O, alstublieft, het heeft helemaal niets te betekenen. Het kwam zomaar ineens bij Nakata op. Dingen zijn zo slecht te onthouden als ze geen naam hebben, dus heeft hij u gewoon een willekeurige toebedacht.”

De andere hoofdfiguur is Kafka Tamura. Vijftien jaar en weggelopen van huis, op de vlucht voor de uitspraak van zijn vader; “Je zal je vader vermoorden en slapen met je moeder en zuster”.

Kafka en Nakata ontmoeten elkaar niet maar hun levens zijn met elkaar verbonden. Beiden reizen ze naar het westen. Kafka gaat werken in een bibliotheek en wordt bijgestaan door Oshima, de man die vrouw is. Hij wordt voorgesteld aan de directrice van de bibliotheek, mevrouw Saeki. Zij was het die vroeger bekend is geworden met het lied “Kafka op het strand”. Toevallig (of juist niet..), hij heet ook Kafka, zij het dat hij zijn voornaam zelf gekozen heeft.

Nakata weet niet waarom, maar hij moet ook naar het westen en krijgt daarbij hulp van de truckchauffeur Hoshino. Gaandeweg ontvouwt zich een verhaal waarin het lijkt of Kafka Tamura zijn vader al heeft omgebracht. Of was het toch Nakata, die Johnnie Walker moest ombrengen omdat hij alle katten dreigde te doden voor hun kattenzieltjes? Kafka wordt ’s nachts bezocht door de vijftienjarige mevrouw Saeki en wordt verliefd op haar. Of wordt hij toch verliefd op zijn moeder? Waarom regent het bloedzuigers? Waarom staat Colonel Sanders (u weet wel, het gezicht van Kentucky Fried Chicken) te pooieren in een achterbuurt voordat hij Hoshino de weg wijst naar de sluitsteen? De sluitsteen, die voorkomt in één van de coupletten van “Kafka op het strand”? Door dit alles heen wordt Kafka achtervolgd door de jongen die Kraai wordt genoemd en die als een soort geweten Kafka van commentaar voorziet. (Kafka is Tsjechisch voor kraai. Eigenlijk voor kauwtje, maar laten de vertalers dat maar uitvechten)

Het lijkt een duister geheel en dat is het ook. Murakami speelt met tijd, met Oosterse en Westerse symbolen en met de gevoelens van bestaande en niet-bestaande personen. Toch schrijft hij het in een zeer heldere stijl op. Ik heb geen moment het gevoel gehad een onbegrijpelijk verhaal te zitten lezen. De verhaallijnen van de twee hoofdpersonen, hoe verbonden ook met elkaar, blijven duidelijk gescheiden en dat leest prettig. De dialogen, hoe vreemd de situatie ook, zijn levendig. Luister naar Hoshino en Colonel Sanders:

“In elk geval, wat wil je van me?”
“Zin in een lekkere meid?”
“Ooo!” zei de jonge Hoshino, “Nou snap ik het. Jij staat te pooieren, opa. Vandaar dat je dat malle kloffie aanhebt.”
“Nou moet je niet raaskallen, Hoshi-boy. Ik ben geen imitatie, ik ben de échte Colonel Sanders. Ik wil niet dat daar misverstanden over bestaan!”
“O ja? Als jij de echte Colonel Sanders bent, wat sta je dan in een achterbuurt van Takamatsu met meiden te leuren? Als ik zo beroemd was als jij en iedereen betaalde mij voor elk brokkie kip waar m’n naam op staat dan wist ik het wel. Dan lag ik nou naast het zwembad van mijn villa in Amerika te genieten van een onbezorgde oude dag”.
“Er zit een kink in de wereld”.
“Hè?”
“Jij weet dat natuurlijk niet, maar daar hebben we de drie dimensies aan te danken – aan die kink. Dus als je wil dat alles altijd recht is, moet je in de wereld gaan wonen die met een driehoek is aangelegd”.
“Nou, opa, die wartaal die jij uitslaat is niet voor de poes!”

En dat is het leuke. Er gebeuren rare dingen, maar dat vinden de hoofdpersonen zelf ook. Je kan samen met ze op zoek gaan naar de oplossing. Geen boek om te vrezen, maar om achter elkaar uit te lezen.

Boekbranden

2009-12-04T23:04:00.002+01:00

Na vorsing van een boekenlijst uit Zwolle kwam ik Het Boekenparadijs van Pierre Bourgeade tegen. Toen heer Occy zijn fijnzinnige schijnwerper er ook overheen liet schijnen was het besloten en gedaan; bestelling geplaatst. De tekst op de achterkant belooft keiharde erotiek, overspel, moord, zelfmoord en brandstichting. Dat alles gevat in een luttele 175 pagina's en een onwaarschijnlijk duo in de hoofdrol, een oudere boekverkoper in Bayonne (Baskenland) en een dertig jaar jongere vrouw met lichtzinnig verleden.

Hij leeft een kabbelend bestaan tussen zijn boeken, treurend over het feit dat zoonlief hem niet op wil volgen maar liever boekbranden sticht in Argentinië. Zij breekt met haar lichte zeden in Parijs om deugdzaam in Baskenland te gaan leven. De twee trouwen maar huwen langs elkaar heen. De deugdzaamheid valt haar bovendien niet mee, getuige de scenes in de duivenhut met een bronstige kaatser uit de omgeving. Ze leven dan ook niet lang en gelukkig, hoewel de zoon terugkomt om de zaak over te nemen, maar niet nadat alle beloofde ellende de revue gepasseerd is.

Er staan een aantal mooie scenes in het boek beschreven. Mooi van triestigheid is de lege boekwinkel na alle moeite die de oude winkeleigenaar zich heeft getroost een schrijver naar Bayonne te halen. Ook de scene met de boekenman die een schat tracht te redden uit de brandende bibliotheek mag niet onvermeld blijven:

In een van deze nauwe openingen, eerder een schietgat dan een raam, verscheen plotseling het halve, door brand overweldigde bovenlijf van een bibliothecaris in grijze stofjas. Een oude man met een profetenkop wiens dikke haardos en lange baard in brand stonden en wiens gezicht, twintig keer vergroot door de telelenzen, op datzelfde moment op de tv-toestellen van de gehele wereld verscheen. De man brulde. Hij probeerde door het schietgat te komen...terwijl hij een dik kwartoboek tegen zich aan klemde.

Boek gered, held overleden. Het boek is verder prettig geschreven ceequu vertaald. Een moord wordt zeer matter-of-fact beschreven, zonder veel omhaal en dat is verfrissend (ogen dicht als de lezertjes het zelf willen ontdekken):

Ze trok hem zachtjes aan de schouders, een beweging waarop hij in zijn tedere slaap reageerde, en stortte hem in het niets.

Boem, einde oefening. Op die manier kan er in weinig bladzijden een hoop gebeuren. Leuk boek, met dank aan de collega-bloggers.

Zonnekoningin

2009-12-03T00:07:00.001+01:00

Nooit had ik de aandrang om een boek van de man te lezen, maar voor een vriendenprijs van € 5,- schaf ik Tirza van Arnon Grunberg onverwijld aan. Ik heb het net uit en zit me nog af te vragen of ik dit nu een goed boek vond. Dat ga ik uitleggen.

De hoofdpersoon, Jörgen Hofmeester is vader van twee dochters met een voorliefde voor de jongste: Tirza, zijn zonnekoningin. Zijn vrouw is hem al drie jaar geleden ontvlucht maar staat plotseling weer op de stoep. Hier begint langzaam mijn irritatie boven te komen. Ik erger me aan Hofmeester. Hij heeft zijn zaakjes ogenschijnlijk op orde, maar vrouwlief komt langs en mag blijven slapen. Er ontstaan discussies waarvan je wilt dat hij ze afkapt voordat ze op gang zijn. Hofmeester niet, hij blijft overal op ingaan. Uiteindelijk laat hij zich provoceren en staat de hermandad op de stoep.

Die ergernis en een gevoel van onbehagen verdwijnen niet meer gedurende het boek. Hofmeester is een man die de grip kwijt is. De grip ontbreekt op zijn echtgenote, op zijn dochters, op zijn werk, op zijn geld (hedge funds) en uiteindelijk heeft hij geen grip op zichzelf. Dat leidt tot een gecompliceerde relatie met Tirza. Zij moet beschermd worden, hij raakt haar kwijt aan Mohammed Atta (waar kennen we die van?), zij gaat op reis, hij gaat haar zoeken, of toch niet?
Wat mij tegenviel is dat de clou al aardig duidelijk werd halverwege het boek. Hofmeester moet dan nog naar Namibië, om zijn dochter op te zoeken die niets meer van zich laat horen. Wat mij meeviel is dat ik toch graag door wilde lezen, hongerig naar een nieuwe wending. Of die komt ga ik niet uit de doeken doen, hiervoor dient u zelf € 5,- stuk te smijten. Een dubbel gevoel dus; ergernis en onbehagen, maar het feit dat dit opgeroepen wordt geeft aan dat het wat met me doet en dat is een verdienste. Een ingekort stukje ter illustratie van mijn ergernis; Hofmeester en echtgenote in discussie waarbij iemand danig uit de tent wordt gelokt:

"Maar zeg het me, welke vrouwen winden je op?"
"Ik houd", zei hij, hij slikte en hij slikte nog een keer, terwijl hij probeerde het onaangename gevoel in zijn kaak kwijt te raken, "ik houd van ordinaire vrouwen".
Even was ze stil. Daarna begon ze te lachen. Ze schaterde. Ze gooide haar hoofd naar achteren.
"Hoe ordinair?"
"Ordinair. Ik weet niet hoe. Ik geloof dat je het zo moet noemen. Ordinair. Weet je nu genoeg? Mogen we gaan slapen? Is het voorbij?"

Affijn, oordeelt u zelf. Het boek leest lekker weg en uiteindelijk heeft het me een aantal plezierige leesuren verschaft.

Windmolens

2009-11-27T22:29:00.004+01:00

Alonso Quijano leest alle ridderromans die er zijn, het slaat hem volledig in de bol en hij besluit een dolende ridder te worden. Opkomend voor de zwakkeren, onrecht recht zetten, dat soort werk. Don Quichot van La Mancha van Miguel de Cervantes wordt het archetype van de eenzame ridder, zwervend op een schonkig paard. Naast hem een schildknaap, Sancho Panza op zijn grauwtje (het mooiste woord voor ezel dat ik ken).

Met dit gegeven ontvouwt zich één van de beroemdste romans die we kennen, volgens velen de eerste roman uit de geschiedenis en het is het meest vertaalde boek na de Bijbel. In mei 2002 heeft een internationale groep schrijvers deze roman tot ‘het beste boek aller tijden’ verkozen (Zie http://www.books.guardian.co.uk/ voor de complete alfabetische lijst, zoeken op “cervantes 2002”, met dank aan sneuper voor deze informatie).

Of dit alles klopt laat ik lekker in het midden, evenals de beschouwingen over de vele manieren waarop je dit boek kan lezen. Avonturenroman, allegorie, satire, hoogromantisch meesterwerk, het komt allemaal voorbij. Ik ben onbevooroordeeld begonnen aan de ruim 1000 bladzijden en ik heb me geen moment verveeld.

Het boek bestaat uit twee delen. Deel één bestaat voornamelijk uit de potsierlijke avonturen die het duo beleeft. Door de waan van Don Quichot worden windmolens reuzen, herbergen kastelen en een kudde schapen een groot leger. Hij stort zich in ieder gevecht en knecht Panza draaft er met de moed der wanhoop achter aan. Ze komen er nooit ongeschonden vanaf. Dat mag hem de pret niet drukken, het is ter meerdere eer en glorie van Doña Dulcinea de Toboso, de vrouwe van het geknechte hart van Don Quichot. In het verhaal overigens een mooi boerenmeisje die van deze hele toestand niets afweet.

Waar de avonturen in deel één rechtoe-rechtaan zijn, wordt het in deel twee allemaal wat vreemder. De avonturen hier worden vaak in scene gezet door anderen. Hemelvaart op een houten paard, Sancho Panza wordt gouverneur over een denkbeeldig eiland, gesprekken met een bronzen hoofd, het kan niet op. De schildknaap wordt tevens vriendelijk verzocht om zichzelf ruim 3000 maal te geselen om een betovering te verbreken en hij mag zich 24 maal de neus plat laten drukken, 12 maal laten knijpen en 6 maal laten prikken in ledematen en lendenen om een dode tot leven te wekken. Hij krijgt het wel voor zijn kiezen. Uiteindelijk keren ze beiden terug naar hun dorp, waar Don Quichot ziek wordt, weer bij zinnen komt en de geest geeft.

Ik heb dit verhaal met stijgende verbazing zitten lezen. Wat begon als een mooie avonturenroman ontwikkelde zich tot een verhaal waarbij de hoofdfiguren beiden sympathie opwekken. Laat gezegd zijn, dat zeg ik zelden over romanfiguren. De Don in zijn koppige halsstarrigheid (eigenlijk standvastigheid) en moed, de schildknaap die hem tegen beter weten in trouw volgt, hopend op een gouverneurschap of ander geldelijk gewin. De waan die overheerst, maar soms wordt afgewisseld met verstandige raad en gesprekken, de onnozelheid van de knecht die toch als gouverneur ineens voldoet. Het is een constante strijd tussen feit en fictie. Uiteindelijk de terugkeer van het verstand van Don Quichot net voor zijn dood, waarbij Sancho Panza niets liever wil dan de waan weer in vluchten, op avontuur met zijn baas.

Cervantes construeert het zo dat hij niet de verteller is. Dat is Benengeli, een schrijver van Arabische origine. Dat stelt Cervantes in staat zijn eigen werk op de hak te nemen. In het tweede deel leren Don Quichot en Sancho Panza namelijk dat hun avonturen al zijn uitgegeven in deel één, maar dat dit de nodige fouten bevat. Een mooie reden voor de echte auteur om zijn hoofdpersonen één en ander recht te laten zetten.

Ik heb verder genoten van de talloze spreuken en spreekwoorden waar Sancho Panza mee strooit:

“Zonder juk op zijn nek, likt een os zich het best”

“Tussen zeggen en doen, verslijt je een schoen”

En ga zo maar door, je zou er op af kunnen studeren. Ook de titels van de hoofdstukken mogen er wezen:

“Hoofdstuk 28 Over dingen waarvan Benengeli zegt dat wie ze leest ze zal weten, mits hij ze aandachtig leest”

“Hoofdstuk 73 Over de voortekenen die Don Quichot opving toen hij zijn dorp binnenreed, alsook andere voorvallen die deze grootse geschiedenis luister en geloofwaardigheid verlenen”

Dit zijn zo wat terzijdes bij een verder machtig verhaal; een reusachtige cocktail van moed, trouw, waanzin, liefde, bedrog, lust en vriendschap (niet noodzakelijk in deze volgorde) die mij het boek achter elkaar deden uitlezen. En wat is er mooier dan een schrijver die solidair is met zijn schepping tot aan het eind. Cervantes stierf niet lang na de dood van zijn anti-held, De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha.

Weke knieën

2009-11-20T22:32:00.012+01:00

Een Daad van vrije keuze van P.J. Drooglever is een lijvig boek. Het is ook een noodzakelijk boek. Het beweegt zich op een onherbergzaam terrein, op vergeten terrein en wordt door weinigen gelezen. Dat is jammer en daarom breek ik hier een lans.

Het handelt over een gebied dat mij na aan het hart ligt, West-Papoea.

Ooit had Nederland dit gebied onder zijn hoede, dat weten velen. Nu niet meer, dat is ook bekend. Waarom West-Papoea niet meer onder Nederland resideert maar wel onder Indonesië, dat is een proces waar Nederland liever over zwijgt.

Tot aan 1999, toen de kamerleden Middelkoop (GPV) en Van den Berg (SGP) bij de minister van Buitenlandse Zaken Van Aartsen aandrongen op een onafhankelijk onderzoek naar de gang van zaken rondom de zogenaamde Daad van Vrije Keuze. Deze “Daad” leidde tot de overdracht van West-Papoea (Nieuw-Guinea) aan Indonesië. Er werd opdracht gegeven tot dit onderzoek en dit boek is het resultaat.

Het is een zwanenzang van ruim 700 pagina’s over een oorspronkelijk volk. Nederland deed een mooie belofte; het volk moet ontwikkeld worden en uiteindelijk volgt het recht op zelfbeschikking. Indonesië zag dat anders. Soekarno brulde luid dat Nieuw-Guinea onlosmakelijk met Indonesië verbonden was. De Verenigde Staten rook enorme onraad. Als Nederland moeilijk gaat doen tegen Soekarno is er heibel. Een kwade Soekarno rent snel naar de Russen en dat moet voorkomen worden. Er komt een oplossing. Onder sterke druk van Amerika komt Nieuw-Guinea eerst onder het bestuur van de Verenigde Naties, waarna het gebied op 1 mei 1963 aan Indonesië werd overgedragen. Als tegemoetkoming aan Nederland kwam er een “Daad van vrije keuze” na een aantal jaren Indonesisch bewind. Daarbij zouden Papoea’s zich mogen uitspreken of zij de band met Indonesië willen voortzetten of verbreken.

Hier begint de schande. Er is geen sprake van vrije keuze. Omdat niet iedere Papoea kan gaan stemmen, het gebied is te onherbergzaam, worden er per district voormannen aangewezen die het district vertegenwoordigen. Indonesië pakt deze voormannen op, bewerkt en intimideert ze zodanig dat tegen stemmen geen optie is en daar hebben we een uitslag: 100% voor aansluiting bij Indonesië. De Verenigde Naties staat er bij en kijkt er naar…

De weke knieën van Nederland en de VN hebben gezorgd voor een desastreuze situatie heden ten dage. Papoea’s worden onderdrukt, geïntimideerd en vormen bijna een minderheid in eigen land. Dat komt onder meer door een stevig transmigratieprogramma waarbij Indonesiërs worden ingevlogen om in West-Papoea een bestaan op te bouwen. De gezondheidszorg is ver onder de maat, onderwijsprogramma’s lopen achter en corruptie viert hoogtij. Mensen zitten 15 jaar vast voor het hijsen van “hun” vlag, de Morgenster. Papoea’s worden bij willekeur vermoord, verkracht of domweg genegeerd. De tsunami in o.a. Aceh van 2004 kreeg alle aandacht maar een, overigens wat lichtere, tsunami in Papoea in 1998 werd doodgezwegen.

Dit boek geeft het complete proces weer van hoe het Nieuw-Guinea conflict ontstond, wie de hoofdrolspelers waren en wat de uitkomst was. Het is een boek over de geschiedenis van Nederland en zijn kolonie, over een volk wat tussen machten heen en weer wordt geschoven en dus over internationale politiek. Zeer lezenswaardig geschreven en een mooi document over een niet zo’n mooie bladzijde in onze geschiedenis. Lees het!

Een persoonlijke noot: waarom houd ik me bezig met Papoea’s en niet met de meer knuffelbare Tibetanen bijvoorbeeld? Mijn familie heeft er een verleden liggen en daarom ben ik er een aantal maal geweest. Dat schept een zekere band. Verder heeft mijn land daar ooit iets beloofd. De Papoea weet dat en herinnert je er aan. Hij neemt je overigens niets kwalijk, maar dit zorgt er wel voor dat je gaat nadenken over de geschiedenis. Verder is het een schitterend, ruig land met een unieke flora en fauna. Het stenen tijdperk ligt er binnen handbereik. Tenslotte, de bevolking. De Papoea is een natuurmens, heeft een prachtig en oorspronkelijk uiterlijk en een buitengewoon goed gevoel voor humor. Ze kunnen erg nors kijken maar schaterend lachen en zich op de knieën slaan van plezier.

Op zaterdag 28 november 2009 vindt er in Utrecht in de Jacobikerk een manifestatie plaats “Papua Pride”. De Daad van Vrije Keuze is nu veertig jaar terug en dit wordt aangegrepen om naar de toekomst van Papoea te kijken. Sprekers, zang, dans, kunst en eten; er is genoeg te doen. Ik zal daar zelf dit boek en de Engelse vertaling ervan verkopen. Ben je in de buurt, kom vooral langs en verdiep in je in het Land van de Paradijsvogel.

Boeken over hetzelfde onderwerp:

John Saltfort, 2003 - The United Nations and the Indonesian takeover of West Papua
1962-1969; The Anatomy of Betrayal. RoutledgeCurzon, London.
Chris L.M. Penders, 2002 - The New Guinea debacle, Dutch decolonisation and Indonesia 1945-1962. KITLV Press, Leiden. ISBN 90 6718 193 5

Fenomeentje

2009-11-13T16:38:00.004+01:00

De biografie over Multatuli van Dik van der Meulen biedt een fascinerende inkijk in het leven van één van onze bekendste schrijvers. Ik zeg niet “één van onze grootste schrijvers” want dat weet ik niet; geen idee, geen benul van. Voilà, mijn bekentenis: ik heb nog niets van de man gelezen (ik heb nog heel veel niet gelezen). Daarom eerst de biografie, de rest volgt vanzelf.

Het boek kent een ruwe verdeling in jeugd, Indische jaren en schrijversjaren. Interessant, maar wat is de invloed van het leven van Eduard Douwes Dekker op het werk van Multatuli? Daar gaat het om in dit boek.

Dat is geen makkelijke. Dekker maakt veel mee in Indië. Successen bij de bevolking tot een berisping over een kastekort waar hij waarschijnlijk weinig aan kon doen. Aanvaringen met meerderen en schulden. Vooral veel schulden. Niet alleen in Indië, maar bijna zijn leven lang. Maar ook, rechtvaardigheidsgevoel en oog voor de toestand waarin de inlandse bevolking verkeerde. Al die ervaringen leiden tot een sleutelroman in de Nederlandse letterkunde: Max Havelaar (of het wel een roman is wordt overigens ook in het boek behandeld).

Er staat veel in Max Havelaar uit het leven van Multatuli, er staat veel in wat Multatuli nooit heeft meegemaakt. De invloed van leven op werk is er dus, maar hij zet de waarheid ook naar eigen hand. Hier zijn proefschriften over geschreven dus dat laat ik hier voor wat het is, in de biografie komt het goed naar voren.

Max Havelaar, overigens geschreven in Brussel, zorgde wel voor bekendheid. Terug in Nederland hielp hem die bekendheid niet veel. Als stilist wel erkend, zijn Minnebrieven en Ideeënbundels werden gewaardeerd maar de schulden bleven. Hij was getrouwd maar huisde graag met andere vrouwen, vriendschappen duurden nooit lang en aan het eind van zijn leven kijkt hij ontevreden terug. Volgens eigen zeggen weinig bereikt maar verzoend met zijn einde. Als eerste Nederlander werd hij gecremeerd in Gotha, Duitsland.

De biografie is vlot geschreven en is gelardeerd met anekdoten en uitspraken van Multatuli. Een mooi voorbeeld is een bundel gewijd aan Thorbecke. Waar iedereen Thorbecke de hemel in prees na zijn grondwet schreef Multatuli 106 grafschriften voor hem. Eén ervan luidt:

De man die hier ligt – wandlaar, neem je muts af en sidder!-
Sloeg op één achternamiddag de hele burgery tot ridder.
In z’n Kieswet kun je allerduidelykst aanschouwen
Wie meepraten mag ook, maar vooral wie z’n mond moet houden.

Vrij beroemd werden ook de regels waar Multatuli zelf mee ingenomen was:

Onder dit steentje,
Ligt ’n fenomeentje.

Toch kon hij ook vilein (of is het ironisch?) uit de hoek komen, getuige de uitspraak:

Publiek, ik veracht u met grote innigheid!

Het zijn maar wat voorbeelden, er staan er veel meer in het boek. Voor mij is dit een bemoediging om zijn werk (ooit) te gaan lezen. Voor wie een mening heeft over Multatuli of voor wie zelf veel gedragen heeft: ik hoor graag.